Schijnzelfstandigheid ontstaat in verreweg de meeste gevallen onder druk van de opdrachtgever. Er is meestal geen sprake van vrije keuze.

Dat is een van de conclusies van een onderzoek naar schijnzelfstandigheid, uitgevoerd door onderzoeksinstituut SEOR, in opdracht van het ministerie van Economische Zaken.

Schijnzelfstandigheid is het verschijnsel dat mensen die officieel door het leven gaan als zzp’er, in feite verkapt in dienst zijn bij een opdrachtgever.

Percentage

Schattingen van het percentage schijnzelfstandigen onder zzp’ers lopen uiteen van 2 tot 17 procent.

Dat heeft een aantal redenen. "Ten eerste geven mensen natuurlijk liever niet toe dat ze als schijnzelfstandige werkzaam zijn. Ten tweede is de grens tussen ondernemers en werknemers een grijs gebied", verklaart onderzoeker Kees Zandvliet.

Volgens Zandvliet hangt het er ook vanaf hoe streng je omgaat met de criteria voor schijnzelfstandigheid. "Soms zijn mensen incidenteel of tijdelijk in dienst bij een opdrachtgever. Dat is eigenlijk geen schijnzelfstandigheid. Mensen realiseren het zich soms ook zelf niet."

Zorg

Uit het onderzoek blikt verder dat vooral in de sectoren zorg & welzijn, vervoer en zakelijke dienstverlening relatief veel schijnzelfstandigheid voorkomt.

"Voor de zorg geldt dat mensen daar vaker gebruik maken van bemiddeling via een bemiddelingsbureau of intermediair. Er worden dan taken overgenomen, waardoor de kans op schijnconstructies groter is."

Vooral in de bouw is de mate van schijnzelfstandigheid relatief laag. "In de bouw zijn veel particuliere klussen. Hoewel het wel zo is dat bij een lange klus weer meer werknemerschapskenmerken te zien zijn."

Van verdringing is in de bouw dan ook beperkt sprake. In de andere sectoren is dit "iets meer dan marginaal".

Concurrentievervalsing

Voor zover er sprake is van concurrentievervalsing komt dit niet in de tarieven terug, maar vooral in de arbeidstijd. "De gemiddelde verdienste van schijnzelfstandigheden ligt hoger dan die van echte zzp’ers", aldus Zandvliet. Dit komt doordat zij minder tijd kwijt zijn aan zaken als acquisitie, promotie en administratie.

Vier belangenorganisaties voor zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) hebben onlangs een alternatief ontwikkeld voor de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR), om schijnzelfstandigheid tegen te gaan.

Het VAR-systeem is namelijk gevoelig voor fraude, waardoor veel 'zelfstandigen' eigenlijk in dienst zijn bij een opdrachtgever.  De organisaties pleiten voor een 'Bewijs van Ondernemerschap',  een preventieve toets waarmee ondernemers bewijzen dat ze echt zelfstandig zijn.