AMSTERDAM - De financiële markten kregen in 2008 een ongekende schok te verwerken: de geldstroom droogde op.

De kredietcrisis van het afgelopen jaar kent zijn gelijke niet, hoewel vaak wordt verwezen naar de jaren dertig van de vorige eeuw. Maar de uiteindelijke oplossing van destijds, het pompen van geld in het systeem, zou de huidige crisis alleen maar aanwakkeren: de kredietbubbel moet kleiner worden, niet groter.

De basis van deze kredietbubbel ligt bij banken die vanaf de jaren '90 miljarden aan schulden besloten te gaan verpakken in beleggingen, waardoor het eigen vermogen opgekrikt kon worden. Veel van deze pakketten bestonden uit hypotheekschulden die worden verpakt in beleggingsvehikels met exotische namen als 'collateral debt obligation' of 'structured investment vehicle'. Kredietbeoordelaars als Standards and Poors en Moody's gaven deze beleggingsvormen hoge waarderingen en beleggers kregen zo het vertrouwen om meer geld in het systeem te pompen.

lehman
Een ex-medewerker van Lehman Brothers staat op 15 september voor het Londense kantoor van de kort daarvoor failliet gegane zakenbank

Twijfelachtig
Maar sluipenderwijs begonnen banken schulden te herverpakken (oftewel, securitiseren) die gebaseerd bleken te zijn op huizenbezitters met een twijfelachtige financiële geschiedenis. Hierdoor ontstaat al in de zomer van 2007 twijfel over de hele herverpakkingstruc, en daarmee over alle doorverkochte schulden: de kredietcrisis is begonnen.

Beleggers willen de hypotheekschulden niet meer hebben en de hypotheekpakketten keren opeens terug op de balansen van banken. Die kunnen hierdoor volstrekt uit balans raken met als uiterste consequentie, faillissement.

Lehman
Het is dit proces dat escaleert op 14 september van dit jaar: de grote zakenbank Lehman Brothers gaat failliet door investeringen in slechte - 'subprime' - hypotheken en het bevriezen van de interbancaire geldmarkt. Collega-zakenbank Merrill Lynch redt zich op het nippertje door zich te laten overnemen door Bank of America.

De financiële wereld is verbijsterd: niemand hield er rekening mee dat Lehman Brothers aan zijn lot zou worden overgelaten. Een tiental banken collecteert in allerijl een bedrag 70 miljard dollar bij elkaar om geldsteun te geven aan financiële instellingen die door een groeiend gebrek aan vertrouwen aan het wankelen zijn gebracht.

AIG
Een van die wankelende bedrijven is AIG, 's werelds grootste verzekeraar. De Amerikaanse overheid grijpt dit keer wel in en voorkomt met een aandelenovername van 80 procent een totale ineenstorting van het financiële systeem. De Amerikaanse minister van financiën Paulson redeneert net als een week eerder bij de nationalisatie van de hypotheekgiganten Freddie Mac en Fannie Mae dat het bedrijf met zijn oplopende schulden een gevaar vormt voor het financiële systeem.

In Nederland begint men zich nu in bredere kring zorgen te maken, nadat Rabobank-voorzitter Bert Heemskerk in januari al verklaart dat "we het ergste nog niet gezien hebben". De IJslandse bank Kaupthing ziet door "instabiliteit op de financiële markten" diezelfde maand al af van de overname van de Nederlandse zakenbank NIBC. Het blijkt een voorbode van de ergste economische crisis die IJsland ooit heeft meegemaakt.

Fortis
De Belgisch-Nederlandse bank Fortis verkeert op dat moment, versterkt door de overname van ABN Amro, in zwaar weer en maakt eind juni bekend dat het concern dringend nieuw kapitaal ter waarde van 8,3 miljard euro nodig heeft. De heilzame werking van de kapitaalinjectie blijkt echter niet opgewassen tegen de val van Lehman: de kredietbeoordelaars verlagen hun waarderingen voor Fortis en de koers stort in. Het concern wordt uiteindelijk overgenomen door de Belgische en Nederlandse overheid.

balkenende
Nout Wellink, Jan Peter Balkenende en Wouter Bos geven op 3 oktober een persconferentie om bekend te maken dat de Nederlandse overheid voor 100 procent eigenaar is geworden van Fortis Nederland.

Zwarte Maandag
De Amerikaanse politiek laat het op 29 september na Lehman opnieuw afweten en verwijst een reddingsplan voor de financiële sector naar de prullenmand. Wall Street beleeft prompt de grootste koersval op één dag sinds 1987.

Van alle 'Zwarte Maandagen' die in 2008 de revue passeerden is dit wel de zwartste. Behalve historische koersdalingen, krijgt de financiële wereld ook nog de nationalisatie van de Britse hypotheekbank Bradford & Bingley, overheidsingrijpen bij de Duitse hypotheekbank Hypo Real Estate en de verkoop van de Amerikaanse bank Wachovia te verwerken.

Het is de opmaat voor een roerige maand oktober. De Amerikaanse politiek gaat op 1 oktober toch akkoord met het reddingsplan van 700 miljard dollar. De Nederlandse verzekeraar Aegon maakt echter een smak op de beurs. Het bedrijf maakte eerder bekend voor miljoenen belangen te hebben uitstaan in Lehman Brothers en Washington Mutual. Die laatstgenoemde hypotheekverstrekker is kort daarvoor door de Amerikaanse overheid gesloten, en veroorzaakt daarmee het grootste bankfaillisement uit de Amerikaanse geschiedenis.

IJsland
IJsland lijkt af te stevenen op een bankroet na jarenlang op te grote voet te hebben geleefd: de drie grootste banken leenden in 2007 een bedrag dat gelijk staat aan negen keer de omvang van de IJslandse economie. Het land besluit uiteindelijk zijn bankensector te nationaliseren. Internetspaarbank Icesave probeert zijn klanten gerust te stellen, maar op 8 oktober blijken klanten niet meer bij hun spaargeld te kunnen. Met de ondergang van Icesave gaat 1,6 tot 1,7 miljard euro aan Nederlands spaargeld in rook op.

ING is het volgende Nederlandse slachtoffer van de kredietcrisis. Na geruchten over een op hande zijnde reddingsactie daalt het aandeel 27,5 procent op de beurs in Amsterdam. Een dag later blijken de geruchten gegrond: de bank krijgt een kapitaalinjectie van 10 miljard euro en twee overheidsfunctionarissen nemen plaats in het bestuur. Deze zogenaamde 'Boswachters' krijgen inspraak in alle belangrijke beslissingen en in de bonussen voor bestuurders.

Aegon
ING krijgt op 28 oktober gezelschap van Aegon. De Nederlandse staat steekt 3 miljard euro in de verzekeraar, die zwaar in Amerikaanse hypotheekschulden heeft geïnvesteerd. SNS Reaal sluit voorlopig de rij van Nederlandse financiële instellingen die een kapitaalinjectie krijgen. Op 13 november steekt de staat 750 miljoen euro in de bank om de buffers te versterken.

De crisis dreigt nu ook over te slaan naar pensioenfondsen, die hun beleggingen in de verzekeraars in rap tempo zien verdampen. De dekkingsgraad van veel pensioenfondsen is zelfs onder de grens gezakt van 105 procent, zegt president Nout Wellink van De Nederlandsche Bank (DNB) in een parlementaire hoorzitting over de crisis.

Om bedrijven die in kredietnood zijn gekomen te helpen roept minister van Financiën Wouter Bos een garantieregeling voor bedrijfskredieten in het leven. Autoleasebedrijf Leaseplan doet als eerste een beroep de regeling.

bankdirecteuren
Bestuursvoorzitters Dirk Scheringa (DSB Bank), Sjoerd van Keulen (SNS Bank), en Michel Tilmant (ING) discussïëren op 26 november met de vaste commissie van Financiën van de Tweede Kamer over de kredietcrisis

Landschap
Het financiële landschap is na een jaar kredietcrisis ingrijpend gewijzigd. Aan het einde van het jaar staat de schadeteller op zo'n 1000 miljard, oftewel een biljoen, dollar. De beurskoersen zijn terug op het niveau van begin 2003 en de markt voor private equity-overnames, die gebaseerd zijn op geleend geld, is meer dan gehalveerd.

Binnen financiële instellingen komt risicomanagement weer op het prioriteitenlijstje en zien veel managers, al dan niet gedwongen af van hun bonussen. Voor veel bedrijven en particulieren gaat de kredietkraan dicht. Op de woningmarkt komen starters de komende tijd hierdoor moeilijker aan een hypotheek - al is de situatie nog niet zo schrijnend als in de VS, waar de gemiddelde prijs van een woning in november met 13,2 procent is gedaald op jaarbasis, de sterkste daling sinds 1968.

Madoff
En wie had er een passender einde van dit financiële jaar kunnen bedenken dan de megafraude die Bernard Madoff in december opbiechtte aan de politie? In de financiële wereld draait alles om vertrouwen, zo heet het, en Madoff maakte daar gruwelijk misbruik van door zijn cliënten naar schatting 50 miljard dollar af te troggelen voor een piramidespel van historische omvang. De laatste paar banken die nog niet in het moeras van de 'credit crunch' waren verdwenen, HSBC, Santander en BNP Paribas, zagen miljarden in rook opgaan.

Maar de crisis van 2008 kent ook winnaars. De aanstaande president in de VS, Barack Obama, heeft zijn verkiezing grotendeels bemachtigd door oplossingen te beloven voor - de gevolgen van - de kredietcrisis. In Nederland zette de crisis het vergrootglas op de minister van Financiën. Wouter Bos gaat dankzij zijn kordate ingrijpen aan de haal met de titel 'Beste politicus van het jaar'. Voor hun wacht nu een jaar van puinruimen.