Overal in Europa is energie een belangrijk thema in de politiek, behalve in Nederland. In het huidige verkiezingsdebat speelt energie niet of nauwelijks een rol. Dat is vreemd, want energie wordt niet alleen geo-politiek maar ook in economisch opzicht steeds belangrijker.

Door Jan Rotmans 

Elk land is bezig om zijn energievoorziening toekomstbestendig te maken, Nederland niet. Er ontstaat wereldwijd een economie rondom schone energie (de zogenaamde Clean Tech), de snelst groeiende economische sector ter wereld, die groeit met circa 30 procent per jaar.

Waar andere landen tientallen miljarden per jaar in schone energie investeren, daar onderinvesteert Nederland in schone energie met ca. 1 miljard per jaar.

Hoe komt het nu dat Nederland niet aanhaakt in de nieuwe economische orde rondom schone energie?

Dat komt door de dominantie van het fossiele energieregime in Nederland, een gas- en olieregime met diepe en wijdvertakte wortels in de Nederlandse samenleving; door onze grote gasvoorraad waardoor wij in een energieslaap zijn gesust, maar die in 2025 op is; en door een gebrek aan doorzettingsmacht: trage besluitvorming, grote bureaucratie en een inconsistent innovatiebeleid.

Vieze man

Wat is het gevolg? Wij zijn de vieze man van Europa geworden. Door onze fossiele lock-in handelen wij als echte handelsnatie in vuile energie, waar wij een groeiend overschot van hebben.

En wij staan bijna onderaan de Europese ranglijst als het om schone energie gaat: alleen Engeland, Cyprus en Malta staan onder ons. Niet alleen ecologisch, maar juist ook economisch is de fossiele lock-in uiterst onverstandig.

Elke euro die Nederland investeert in fossiele energie levert 2 euro economische schade op. Elke euro die Nederland investeert in schone energie levert 3 euro economische winst op. Investeren in de schone energie economie levert drievoudige winst op: meer innovatie, economische structuurversterking en werkgelegenheid.

Iedereen die dus de transitie naar schone energie vertraagt, blokkeert bewust de economische vooruitgang van Nederland.

Kantelpunt

De energiewereld bevindt zich op een kantelpunt en schudt op zijn grondvesten. Op macro-niveau vindt een machtsverschuiving plaats van west naar oost, het fossiele energieregime wankelt, schone energie breekt door en wordt ook qua prijs concurrerend. En op micro-niveau ontstaat een krachtige beweging van onderop door een explosie van lokale energie initiatieven, al meer dan 400 in Nederland.

Mensen gaan in groepen zelf schone energie opwekken. Deze krachtige onderstroom wordt een machtsfactor van belang. Op meso-niveau probeert de rijksoverheid dit krampachtig te controleren en te beheersen, maar dat is onmogelijk in een kantelfase vol chaos en instabiliteit. De overheid is links en rechts ingehaald door het bedrijfsleven en de samenleving.

Wat moet er dan gebeuren in een kantelfase van de energietransitie?
1. Er is een nationaal energietransitie akkoord nodig. Een ‘Deltaplan’ (geen blauwdruk, maar in moderne vorm) dat breed gedragen wordt door alle politieke partijen, hoe Nederland zo snel mogelijk kan overschakelen op schone energie.
2. Hét megaproject binnen dit akkoord wordt de gebouwde omgeving. Alle bestaande woningen, kantoren en scholen kunnen energieneutraal worden in relatief korte tijd (is circa 40 procent van energiegebruik). Dit levert 50.000 banen per jaar op, de huizen worden 5 procent meer waard, huurders betalen geen energierekening meer en het economisch rendement is hoog.
3. Stimuleer decentrale energieopwekking. De belangrijkst barrière daarvoor is de saldering: zodra de belasting op het zelf energie opwekken wordt afgeschaft, zal decentrale, duurzame energie op grote schaal doorbreken.
4. Vergroen het belastingstelsel. Fossiele energie wordt 3.5 keer meer fiscaal bevoordeeld dan schone energie. Dit moet worden gelijkgetrokken. Energieverslindende productie en consumptie worden sterk belast en ‘groene’ diensten en producten worden minder belast.
5. Investeer in schone energietechnologie. Nederland kan en moet aanhaken bij de snelst groeiende industrie ter wereld, door ons hoge kennisniveau, organisatiegraad en goede infrastructuur. Dit vraagt om een groen industriebeleid.

Op zo’n manier kunnen we de energietransitie laten kantelen. De technologie is er. De samenleving is er rijp voor. Nu nog de politieke moed en wilskracht.

Jan Rotmans is hoogleraar op het gebied van duurzaamheid en transities en internationale autoriteit op dit gebied. Hij is friskijker, dwarsdenker, kantelaar en zeer actief twitteraar: Twitter.com/janrotmans