Is het systeem verantwoordelijk, of het individu? Dat wordt steeds onduidelijker.

Een kleine blik op het nieuws van de afgelopen dagen en je struikelt over de voorbeelden over verantwoordelijkheid nemen en daarvoor gestraft moeten worden. Shell in Nigeria, Dutch bat in Srebrenica, de Engelsen voor hun gedrag in Kenia.

Maar wie is er nu eigenlijk verantwoordelijk? Een pleidooi voor verantwoordelijkheid van het individu, de echte daders!

Barbertje

Barbertje is afkomstig uit de Max Havelaar van Multatuli. Maar bizar genoeg heeft het spreekwoord later voor de verkeerde Barbertje gekozen. Ook toen al waren er vraagtekens wie nu echt moet hangen. Het fragment gaat als volgt:
Gerechtsdienaar: 'Mijnheer de rechter, daar is de man die Barbertje vermoord heeft.'
Rechter: 'Die man moet hangen. Hoe heeft hij dat aangelegd?'
Gerechtsdienaar: 'Hij heeft haar in kleine stukjes gesneden, en ingezouten.'
Rechter: 'Daaraan heeft hij zeer verkeerd gedaan. hij moet hangen.'


Het is dus niet Barbertje, maar de moordenaar van Barbertje die moet hangen! Het gebruikelijke spreekwoord duidt erop dat er iemand moet hangen, los van of hij het gedaan heeft of niet. En dat komen we regelmatig tegen.

Oude zaken

Steeds vaker worden oude zaken voor de rechter gebracht, misdaden die ooit begaan zijn in een soms heel ver verleden en waarvoor de slachtoffers alsnog hun recht opeisen. Het betreft politieke acties, maar ook zaken uit het bedrijfsleven. Milieudelicten, overtredingen van de mededingingswet, allerlei zaken die nu vaak door klokkenluiders naar boven worden gehaald.

Het voortreffelijke idee is dat men zijn schuld niet kan ontlopen. Eens zul je je moeten verantwoorden.

Het systeem

Maar wie staat er dan voor het hekje bij de rechter? Ik zou zeggen, tegenwoordig veelal de vertegenwoordigers van “het systeem”, het bedrijf, de betrokken organisatie. De bazen worden gegrepen, treden soms zelf maar af of raken in een jarenlang durend juridisch gevecht verwikkelt waarbij de uitspraak vaak volledig los komt van aanleiding.

Het is natuurlijk goed dat een systeem aangepakt wordt. Systemen kunnen sluipenderwijs tot acties leiden, waarbij het precies de bedoeling is dat niemand zich echt verantwoordelijk weet.

Individu

Maar juist daarom zou ik de persoonlijke verantwoordelijkheid weer eens op de voorgrand willen plaatsen. Het is uiteindelijk het individu dat een beslissing maakt iets niet of wel te doen. En dat individu moet op dat moment ook een eigen afweging maken: kan ik deze actie voor mijn rekening nemen of niet. En dan moet dat individu beseffen dat hijzelf verantwoordelijkheid heeft en ook daarover verantwoording moet afleggen.

Dus het is ook de operator die een kraan opdraait die leidt tot vreselijke milieuvervuiling. Het is ook de docent die bij de examens een handje toesteekt om de resultaten wat op te poetsen.

Benieuwd wie in het Murdoch schandaal allemaal worden aangepakt, maar de individuele journalisten en de technici die dat mogelijk maakten horen daar wat mij betreft ook bij. Overste Karremans zegt dat mensen die onder zijn verantwoordelijkheid vielen de verkeerde beslissingen hebben genomen. Zijn zij dan niet ook verantwoordelijk?

De juiste barbertjes

Terug naar een veel meer echt gevoelde en ook in de praktijk gebrachte individuele verantwoordelijkheid. Het levert onrust op in organisaties, zeker. Maar op al die plekken waar besluiten worden genomen zal de kans op ongelukken een stuk minder worden. De mens kan iets afwegen, het systeem niet. Als er gehangen moet worden dan wel graag de juiste Barbertjes !

Rob Wagenaar is organisatieadviseur. E-mail: rob.wagenaar@wagenaarhoes.nl