Oudste planetarium ter wereld werkt nog steeds

FRANEKER - Predikant Eelco Alta uit het Friese dorpje Bozum voorspelde dat de wereld op 8 mei 1774 zou vergaan. Onze maan, Mercurius, Venus, Mars en Jupiter stonden aan de hemel zo dicht bij elkaar dat men vreesde dat de planeten op elkaar zouden botsen waarmee het einde van de aarde zou zijn bezegeld.

Onzin, zo stelde Eise Eisinga. Om de Friese bevolking het tegendeel te bewijzen bouwde de wolkammer in Franeker ons zonnestelsel op schaal na. Dat planetarium is van zo'n uitzonderlijke kwaliteit dat op 19 mei wordt gevierd dat het bouwwerk nog net zo goed werkt als 225 jaar geleden.

Eisinga

Eisinga werd op 21 februari 1744 in Dronrijp geboren. De jonge Eise was zo geïnteresseerd in wiskunde en sterrenkunde dat hij elke week naar de toenmalige universiteitsstad Franeker liep om wiskundeboeken te besturen. Op 15-jarige leeftijd was de Fries al zo geleerd dat hij een wiskundeboek van meer dan 650 pagina's produceerde.

Hij trad echter in de voetsporen van zijn vader door in Franeker wolkammer te worden. De onrust die de voorspelling van predikant Alta teweeg bracht, gaf Eisinga echter een mooie aanleiding om de wiskundige kennis te gebruiken in zijn woonkamer een planetarium te bouwen.

Planetarium

Pas zeven jaar na de start van de bouw was het planetarium klaar. De Fries was jarenlang bezig geweest met het maken van tandwielen, klokken, het schilderen van het zonnestelsel en het berekenen van tijden en maten. Hij verlaagde het plafond in zijn vier meter hoge woonkamer een halve meter. Op dat verlaagde plafond schilderde hij ons zonnestelsel.

Tussen het oude en nieuwe plafond maakte hij met tientallen raderen een door een slingerklok aangedreven mechanisme. Dat mechanisme stuurt de planeten aan die door het plafond in het zonnestelsel bewegen. Om het mechanisme te laten draaien is niets anders nodig dan het geregeld optrekken van de negen gewichten die via de slingerklok energie leveren.

Zonnestelsel

Eisinga wist met het nabouwen van een bewegend zonnestelsel op schaal te visualiseren dat Mercurius in 88 dagen om de zon draait, de aarde dat in een jaar doet en Saturnus in meer dan 29 jaar. Ook laat het model zien hoe dag en nacht, zons- en maansverduisteringen en de seizoenen ontstaan.

De wetenschap en koning Willem I omarmden Eisinga's planetarium al vrij snel. Naast het gelijk dat Eisinga sterrenkundig gezien gewoon had, verwierf hij daarmee ook maatschappelijk een draagvlak.

Door de kwaliteit van het bouwwerk en de bescherming die het op verschillende maatschappelijke niveaus ontwikkelde, werkt het geheel nog steeds.

Museum

Het huis met het planetarium en het wolkammerbedrijfje van Eisinga zijn inmiddels een officieel museum. Maar volgens directeur/conservator Adrie Warmenhoven is de woonkamer al sinds de start in 1781 een museum. "Eisinga wilde mensen laten zien hoe het zonnestelsel werkte. Hij ontving veel mensen uit binnen- en buitenland. Zo zijn wetenschappers uit omringende landen en leden van het Britse hof op bezoek geweest, vertelt Warmenhoven.

Eisinga regeerde daarom ook over zijn graf heen. Om te voorkomen dat zijn levenswerk zou verdwijnen maakte de man een gebruiksaanwijzing. Tot 1922 gebruikten nazaten van Eisinga die handleiding om het planetarium te onderhouden en draaiende te houden. Sinds dat jaar bestieren vrijwilligers en professionals het museum.

Volgens Warmenhoven kan het planetarium zeker nog wel een keer 225 jaar mee. En daar lijkt genoeg belangstelling voor. "We ontvangen per jaar 35.000 bezoekers en dat worden er elk jaar nog meer. Inmiddels hebben anderhalf miljoen mensen het planetarium bezocht. Het museum wil graag uitbreiden om bezoekers meer te gaan bieden en meer recht te doen aan de grote aantallen sterrenkundige werktuigen die door de jaren heen zijn verzameld.

Het bankgebouw naast het huis en bedrijfje van Eisinga komt binnenkort leeg te staan. Als de plannen doorgaan worden de twee panden met elkaar verbonden door de muren door te breken. Op die manier hoopt de directeur/conservator de mensen nog eeuwen geïnteresseerd te laten zijn voor het oudste nog werkende planetarium ter wereld.

Dagelijkse nieuwsbrief

Dagelijkse nieuwsbrief
Elke ochtend rond 6.00 uur weten wat het nieuws wordt?

NUwerk

Tip de redactie