Veel vegetariërs eten geen vlees omdat ze dierenleed willen voorkomen. Ze zetten wel hun tanden in een wortel. Maar zou die wortel geen pijn kunnen lijden?

Herken jij Nederlandse bomen? Doe de test van Quest!

Wat als we planten onderzoeken alsof het dieren zijn? Biologen van de Society for Plant Neurobiology gingen sinds 2006 woorden als zenuwen, hersenen en intelligentie toepassen op planten. "Ze zochten naar het 'brein' van planten en vonden dat dan ergens in de wortels", zegt Paul Struik, hoogleraar gewasfysiologie aan de Wageningen University.

Andere plantenbiologen vonden dat wat te gortig. Want zenuwen en hersenen vind je alleen in de wereld van de dieren. We zijn intussen zo'n veertien jaar verder. Hebben de plantenneurobiologen nu wel plantenhersenen gevonden? En kennen planten zoiets als pijnprikkels?

Hoewel hij sceptisch was, wijst Struik erop dat de plantenneurobiologen een aantal dingen goed gezien hebben. "Een plant kan niet zelf naar een andere plek lopen. Daarom moet hij goed voorspellen wat er in de nabije toekomst staat te gebeuren."

“Een plant maakt een soort plan: dit moet ik nog doen, wil ik mijn cyclus op tijd kunnen voltooien.”
Paul Struik, hoogleraar gewasfysiologie aan de Wageningen University

Planten houden daglengte, temperatuur en lichtintensiteit in de gaten. Zo bepalen ze hoelang het groeiseizoen nog duurt. Ook meten ze hoeveel stikstof, water en fosfaat er in de bodem zit. Kunnen ze nog verder groeien? Of is het handiger om de voedingsstoffen en de resterende tijd te investeren in het vormen van zaden?

"Een plant maakt een soort plan: dit moet ik nog doen, wil ik mijn cyclus op tijd kunnen voltooien", zegt Struik. Planten beconcurreren elkaar om licht, water en voedingsstoffen, maar ze hebben elkaar ook nodig, bijvoorbeeld als ze van dezelfde soort zijn. "Als je de plant naast je nodig hebt voor kruisbestuiving bijvoorbeeld. Een plant moet dus zichzelf en zijn soortgenoten herkennen."

Kunstenaar in Barcelona organiseert concert in operazaal vol planten
75
Kunstenaar in Barcelona organiseert concert in operazaal vol planten

Chemische oorlog

Ook de manier waarop planten zichzelf verdedigen tegen planteneters doet slim aan. Beuken en esdoorns reageren anders als een ree de jonge blaadjes opeet dan als ze afknakken door bijvoorbeeld de wind, ontdekten biologen van de de Duitse Universität Leipzig in 2016.

Het speeksel van de dieren zet een chemische reactie in gang waarna de bomen tannines aanmaken. Die stoffen vinden de reeën vies. Tegen rupsen zijn al langere tijd vergelijkbare afweerreacties bekend. Planten die worden aangevreten, geven vaak stoffen af aan de lucht die soortgenoten of zelfs planten van een andere soort waarschuwen voor het gevaar.

Zo kunnen de buren hun verdediging in stelling brengen. En er zijn planten die samenwerken met roofinsecten om van rupsen af te komen. Mais laat bijvoorbeeld vluchtige stoffen vrijkomen die parasitaire wespen aantrekken. Zo'n wesp legt een eitje in een rups, waarna de wespenlarve de rups van binnenuit opeet. Zo zal uit dat eitje geen vlinder geboren worden die nog meer van die kwalijke rupsen kan voortbrengen.

Plantwave laat planten 'zingen'
54
Plantwave laat planten 'zingen'

Lab zoekt brein

Met technieken die worden gebruikt voor hersenonderzoek bij mensen en dieren zoeken biologen naar structuren in planten die vergelijkbaar zijn met hersenen.

Het International Laboratory of Plant Neurobiology van de Italiaan Stefano Mancuso heeft bij de uiteinden van wortels van planten grote hoeveelheden elektrische signalen gemeten, zoals die ook bij je zenuwweefsel te vinden zijn. En de cellen bij deze uiteinden verbruiken opvallend veel zuurstof, net zoals mensenhersenen.

"Planten zijn ingewikkelde organismen met heel veel cellen die allemaal hun ding doen", zegt Struik. Hoewel hij zich tegen de plantenneurobiologen keerde, denkt ook hij dat iets in een plant de organisatie op zich neemt. "Planten communiceren met andere planten, en binnen een plant communiceren de bladeren met de wortels en omgekeerd." Voor snelle reacties schieten elektrische signalen door de plant, hormonen reguleren langzamere processen.

“Bij planten met gevoelens kan ik me voorlopig niets voorstellen.”
Paul Struik, hoogleraar gewasfysiologie aan de Wageningen University

Is er een pijnsignaal? "De elektrische signalen zijn niet te vergelijken met pijn. Voor pijn moet je een zenuwstelsel hebben", denkt de hoogleraar. "Bij planten met gevoelens kan ik me voorlopig niets voorstellen."

Betekent dit dus dat we met planten kunnen doen wat we willen? "Als je kunt aantonen dat een dier pijn heeft, heb je een reden om zorgvuldig met zo'n wezen om te gaan", zegt Franck Meijboom, dierethicus aan de Universiteit Utrecht.

"Kan sla lijden? Voor de plant is het schadelijk als hij wordt afgesneden. Hij kan niet meer bloeien en geen zaad vormen om zich voort te planten. Of het iets te maken heeft met lijden, weten we niet. Daarom kun je ook niet zeggen dat een blaadje sla zielig is."

Herken jij Nederlandse bomen? Doe de test van Quest!