Stel, je vindt een oud kleitablet met vreemde tekens die niemand meer kan lezen. Hoe ontcijfer je dan wat er staat?

Ken jij de oud-Nederlandse werkwoorden? Doe de test van Quest!

"Het is bijna onmogelijk om nog een taal te vinden die helemaal onbekend is. Het is net als met zoogdieren: de kans is heel klein dat je een nog onbekende soort vindt", vertelt taaltechnoloog Antal van den Bosch van het Meertens Instituut.

Eerst maar eens een stap terug. Is het wel een taal? Of is er een grappenmaker aan het werk geweest? Gelukkig kun je er vrij makkelijk achter komen of een taal de regels volgt. "Als je woorden herkent, kun je tellen hoe vaak ze voorkomen", zegt Van den Bosch. "Zo kun je snel zien of het een echte taal is. Talen volgen grofweg de Wet van Zipf: het meest voorkomende woord komt twee keer zo vaak voor als het op een na meest voorkomende woord, en drie keer zo vaak als het op-twee-na meest frequente woord. Enzovoort."

Onleesbare krabbels

"Er zijn heel veel verschillende soorten schriften. Je moet eerst weten waar elk teken voor staat. Een woord, een lettergreep, een klank?" Dat is simpel te achterhalen door de tekens te tellen, legt Van den Bosch uit.

Als je enkele tientallen tekens ontdekt, dan heb je waarschijnlijk te maken met een alfabet, waarbij elke letter min of meer voor een klank staat. Loopt het in de honderden, dan stelt elk frutseltje waarschijnlijk een lettergreep voor. En zijn het er nog meer? Dan moet je eerder denken aan een beeldschrift.

“Je moet eerst weten waar elk teken voor staat.”
Antal van den Bosch

Is het… geheim?

Oké, het is een taal en laten we er voor het gemak even van uitgaan dat het een alfabet heeft. Maar welke taal is het? Goede kans dat het een taal is die al bestaat. Zeker vroeger verzonnen mensen nogal wat manieren om hun teksten voor buitenstaanders onleesbaar te houden, vertelt Van den Bosch.

"Je moest ervan uitgaan dat een brief die je stuurde door heel veel mensen gelezen kon worden. Het had daarom zin om een geheimtaal te gebruiken."

Raad de letters

De simpelste manier om verder te komen is: raden. Letters die vaak voorkomen, zijn waarschijnlijk gekoppeld aan klanken die vaak voorkomen. "In het Nederlands en Engels heb je bijvoorbeeld vaak een 'n', 'r' of 't' als medeklinker", zegt Van den Bosch.

"Zo kun je er radend achter komen wat er staat. Als je een aantal letters goed raadt, zie je de eerste woorden. Eerst de korte van twee of drie letters. Zo ontdek je misschien een 'the' of 'ik' of 'een'. Die letters kun je gebruiken om de rest te ontcijferen."

Wat zeg je?

"Posso leggere questo!", lees je. Eh, wat? Als je geen Italiaans spreekt, kun je het wel lezen, maar niet begrijpen. Een taal kraken is één ding, 'm begrijpen iets anders.

Daarvoor moet je eerst van elk woord de betekenis uitvogelen. Het makkelijkst gaat dat als je toevallig een tekst tegenkomt waarvan je de vertaling al kent. Zo konden Jean-François Champollion en Thomas Young de Egyptische hiërogliefen ontcijferen met de Steen van Rosetta, waarop dezelfde tekst in drie talen stond.

Op de Steen van Rosetta stond dezelfde tekst in hiërogliefen, spijkerschrift en Oud-Grieks. (Foto: Flickr.com/Gary Todd)

Heb je dat geluk niet, wat moet je dan?

"Plaatjes kunnen helpen", zegt Van den Bosch. Zie je steeds dezelfde woorden voorkomen rond afbeeldingen van sterren, bloemen of konijnen, dan hangen die daar waarschijnlijk mee samen. Ook context kan een aanwijzing zijn: op een grafsteen verwacht je andere tekst dan op een boodschappenlijstje.

Helaas, het lukt niet altijd om een taal te begrijpen. Zo kunnen we bijvoorbeeld Lineair A nog steeds niet lezen, een schrift dat zo'n drieduizend jaar geleden op Kreta ontstond. "Er zijn te veel aannames nodig om het op te lossen. We denken nu dat Lineair A overging in een andere taal en dat die taal overging in het Oud-Grieks", zegt Van den Bosch.

Helemaal zeker weten we dat ook niet. Er ontbreken op dit moment nog te veel puzzelstukjes om de taal te ontrafelen. Maar wie weet struikelt er binnenkort iemand over een onbekende stenen tablet met daarop precies genoeg aanwijzingen om de stukjes in één klap op hun plaats te laten vallen.

Ken jij de oud-Nederlandse werkwoorden? Doe de test van Quest!