Je wil iets tegen het klimaatprobleem doen. Of je wil van dat extra vetrolletje af. Maar het is behoorlijk moeilijk om je daar altijd naar te gedragen. Want na goed gedrag belonen we onszelf maar wat graag… met slecht gedrag.

Ben jij tevreden over je eigen lichaam? Doe de test van Quest!

Op de site iedereendoetwat.nl van de overheid vind je allerlei manieren waarop burgers hun steentje bijdragen aan een beter milieu. Zo pakt ene Cobie steevast de fiets en vermindert daarmee haar CO2-uitstoot, kiest Pepijn om dezelfde reden voor een elektrische auto en plakt Bas radiatorfolie achter zijn verwarming.

Zo zorgen we samen voor een duurzame maatschappij, klinkt het in al die optimistische verhalen. Nobel is het ook: het mag heel wat rollen radiatorfolie kosten, maar zo komen we wel dichter bij de klimaatdoelstellingen.

Maar wat als Cobie zichzelf na een lange fietstocht op een flinke biefstuk trakteert, en Bas zijn cv 's avonds laat loeien omdat het ding dankzij de folie nu toch minder hoog staat? Die kans is zeker aanwezig, want de neiging tot zelfbeloning kennen we allemaal. Het heeft zelfs een naam: moral self-licensing, oftewel 'een morele vrijbrief'. Het idee: je doet iets goeds, en daar mag best iets tegenover staan.

Minder water? Meer stroom!

Onderzoekers aan de Zwitserse Universität Zürich vonden bewijs voor het verschijnsel toen ze de effectiviteit wilden meten van een waterbesparingscampagne. Daarbij kregen bewoners van een appartementenblok wekelijks een flyer met feedback op hun waterverbruik en tips om water te besparen.

De campagne had succes, de deelnemers verbruikten minder water. Maar hun stroomverbruik was omhoog gegaan diezelfde periode. De waterbesparing werd zelfs ruimschoots tenietgedaan door het verhoogde energieverbruik.

Of dit een bewuste reactie is, is onbekend. Maar feit is dat het ook op andere gebieden speelt. Jezelf belonen met chocola na een rondje hardlopen is eigenlijk hetzelfde, net als een dure jas kopen nadat je jezelf lang aan een strak budget hebt gehouden.

Goed bezig?

Ach, alle beetjes helpen toch, zou je denken, zelfs als we af en toe zondigen. Toch is dat niet helemaal waar. Moral licensing kan zelfs een averechts effect hebben, legt hoogleraar gedragseconomie Henriëtte Prast van Tilburg University uit.

"Neem het besparen van water. Het waterverbruik in huis is slechts één procent van het totaal. De rest wordt veroorzaakt bij de productie van allerlei producten die we regelmatig kopen, zoals biefstukken en T-shirts. Als jij denkt dat je goed bezig bent door korter te douchen of de kraan dicht te draaien tijdens het tandenpoetsen, en je vindt dat je daarom wel wat vaker de auto kunt pakken, dan is er dus geen winst, maar zelfs verlies."

Volgens Prast zou het effect van milieucampagnes daarom breder onderzocht moeten worden, door niet alleen te kijken wat die ene maatregel doet, maar ook hoe mensen zich daarnaast gedragen.

Automatisch vegetarisch

Hoe kunnen we het beste omgaan met onze neiging om onszelf te belonen? Helpt het als we ons ervan bewust zijn? Volgens Prast moeten we niet te veel verwachten van bewustmaking.

"Je gaat dan snel zeggen dat iemand iets niet mag, en dat werkt soms als een rode lap op een stier. Mensen veranderen daardoor niet per se hun gedrag, al zullen ze zich wel schuldiger voelen. Het netto-effect is dat je minder gelukkige mensen hebt die nog steeds hetzelfde gedrag vertonen."

Prast vindt 'keuze-architectuur' een betere oplossing. "Dat betekent dat je de duurzame keuze de meest vanzelfsprekende keuze maakt. Als iemand bijvoorbeeld geen dieetwensen opgeeft voor een etentje, schotel dan automatisch een vegetarische maaltijd voor."

Gaan mensen zo'n maaltijd later niet alsnog compenseren met een kiloknaller kip? Prast: "Dat is niet onderzocht, maar ik zou verwachten dat hoe vanzelfsprekender het gedrag is, hoe kleiner het morele vrijbrief-effect wordt. Juist omdat mensen dan niet meer nadenken over de duurzaamheid van hun handelingen." Voor wie blijft snakken naar beloning: van een uitstootvrij schouderklopje is nooit iemand minder geworden.

Ben jij tevreden over je eigen lichaam? Doe de test van Quest!