We zijn doodsbenauwd voor spinnen, terwijl niemand er in dit deel van de wereld aan doodgaat. Maar voor dodelijke dingen zoals sigaretten heeft niemand een fobie. Waarom we bang zijn voor de verkeerde dingen.

Hoe angstig ben jij aangelegd? Doe de test bij Quest!

Angst voor spinnen: weg ermee. Die beestjes zijn in Noord-Europa totaal ongevaarlijk. Wat veel nuttiger zou zijn is sigarettenangst. Die dingen eisen in Nederland jaarlijks 20.000 levens. Waarom hebben veel mensen wel last van spinnenfobie, maar bestaat er geen sigarettenfobie?

'We doen het automatisch'

Als je het voor spinnen in je broek doet, dan valt die schrikreactie nauwelijks tegen te houden. "Je bent al bang voor je het zelf doorhebt", vertelt biopsycholoog Reinoud de Jongh van het Erasmus MC. "Wanneer je in je ooghoek een spin ziet, geven je ogen dat signaal door aan de amygdala. Dat hersengebied zet een lichamelijke reactie in werking. Je hartslag gaat omhoog en je spieren spannen zich aan."

Toen onze verre voorouders op de Afrikaanse savanne leefden, schrokken ze al op dezelfde manier. "Als je bij elke dreiging eerst na moet denken voor je reageert, loop je het risico dat je het niet overleeft", zegt De Jongh. "Daarom doen we het automatisch. Beter tien keer voor niets wegrennen dan één keer te laat."

Vroeger moest je zorgen dat je gevaarlijke dieren meed, niet verdronk en niet uit een boom viel. Het is niet toevallig dat juist deze onderwerpen vaak voorkomen als fobie: spinnen- en slangenfobie, hoogtevrees en watervrees.

Slang valt op

Een angst kan ontstaan door een akelige ervaring. "Als kind kreeg ik een keer een schok toen ik zat te sleutelen aan een radio die nog in het stopcontact zat", zegt De Jongh. "Bij klusjes die met elektriciteit te maken hebben, ben ik nog steeds wat huiverig."

Of je ook een nare ervaring nodig hebt om de klassieke angsten te ontwikkelen, dat weten wetenschappers niet zeker. "Van ratten weten we wel dat ze aangeboren angsten hebben", zegt De Jongh. "Die reageren altijd angstig op de geur van vossenurine. Maar bij mensen is nog nooit bewezen dat angst voor bepaalde dingen is aangeboren."

Je kunt wel meten hoe angstig kinderen op slangen of op water reageren. Maar misschien zijn ze wel bang omdat hun ouders ervoor gewaarschuwd hebben. Of omdat ze andere mensen ervan zien schrikken.

Champignons vergeet je, slangen niet

In elk geval zijn onze oerangsten makkelijker aan te leren en juist moeilijker af te leren dan andere angsten. Dat ons brein erg gespitst is op bepaalde dreigingen, blijkt wel uit waarnemingsexperimenten.

Kijk je naar een serie van voorbijflitsende foto's, dan zal een ongevaarlijk voorwerp, zoals een schoen of een champignon, je niet snel bijblijven. Zitten er ook een spin en een slang tussen, dan vallen die plaatjes meteen op.

Eerst schrikken, dan pas denken

Voorgeprogrammeerde angsten hebben onze voorouders ongetwijfeld vaak gered van een gruwelijke dood. Maar ze zijn niet alleen maar nuttig. Ze werken met het oudste en het snelste deel van je hersenen. Daardoor vallen angstige emoties moeilijk in te tomen.

Als je eenmaal tegen het plafond zit omdat een spin over je been kruipt, kun je daarna wel bedenken dat er in Noord-Europa geen spinnen wonen die je pijn kunnen doen. Maar dat soort rationele informatie komt te langzaam binnen om je lichamelijke schriksymptomen (spierspanning, hartslag) af te remmen

Angst klopt niet meer

Een ander probleem is dat oerangsten niet aansluiten bij onze veilige maatschappij. Voor giftige spinnen moet je ver reizen. De drie slangensoorten die in Nederland en in België leven, kunnen weinig kwaad.

En als je op een hoogte staat, is er altijd wel een reling of hekje om je aan vast te houden. Die bestonden in de oertijd nog niet. En sinds er reddingsvesten en zwemlessen bestaan, is ook voor watervrees weinig noodzaak.

Rookfobie? Vergeet het maar

En helaas: de angst voor moderne, gevaarlijke dingen zit nog niet ons. Roken doen we in Europa nog geen vijfhonderd jaar. Dat is te weinig tijd om een angst er via de evolutie in te slijpen.

En bovendien is het ene risico het andere niet. In de oertijd kon een spin of slang je in één keer doodbijten (en in grote delen van de wereld kan dat nog steeds). Maar van één sigaretje ga je niet dood. Roken is geen acute dreiging, maar een sluipend sloopproces voor je lichaam.

Kortom, het is niet het soort prikkel waar je een fobie voor kunt ontwikkelen. Sigarettenangst: vergeet het maar. En met die nutteloze angst voor spinnen moeten we leren leven.

Hoe angstig ben jij aangelegd? Doe de test bij Quest!