In Nederland wachten ruim duizend mensen op een nieuw orgaan. Meer dan de helft heeft een nieuwe nier nodig. De rest wacht op een hart, lever, longen, alvleesklier of dunne darm. Wie krijgt het orgaan als er een beschikbaar komt?

Wat weet jij van je organen? Doe de test van Quest!

Als een Duitser sterft, kan zijn hart een paar uur later verder kloppen in Nederland. Eurotransplant verdeelt organen die beschikbaar komen in een aantal Europese landen. Overlijdt in Hongarije een vrouw die heeft aangegeven organen te willen donoren? Dan verschijnt in Leiden, op het hoofdkantoor van deze organisatie, een bericht op het scherm. Een druk op de knop en een lijst met geschikte ontvangers komt tevoorschijn. Wat bepaalt wie van hen een donororgaan krijgt?

Is het orgaan niet te groot of te klein?

Als je een donororgaan nodig hebt, kom je op Eurotransplants wachtlijst te staan. Behalve als je rookt of te veel drinkt. "Je moet een aantal jaren gestopt zijn met roken of drinken", vertelt Paul Rebers. Hij is transplantatiecoördinator in het Erasmus MC in Rotterdam. Op de wachtlijsten staat achter elke naam een score. "Degene met de hoogste score heeft op dat moment het hardst een donororgaan nodig." Hoe hoger je score, hoe eerder je daarom aan de beurt bent.

Toch gaat een orgaan niet altijd naar de patiënt met de hoogste score. Rebers: "Het donororgaan en de ontvanger moeten goed bij elkaar passen." Zo wordt in het geval van een hart, lever of longen rekening gehouden met de grootte van het orgaan. In een klein lichaam is niet genoeg ruimte voor een groot hart.

Grote auto met een te kleine motor

Bij longen maken artsen weleens een uitzondering. "Een kleine patiënt moet soms lang wachten totdat er kleine donorlongen beschikbaar komen", legt cardiothoracaal chirurg Niels van der Kaaij van het UMC Utrecht uit. "Als zo iemand snel achteruitgaat, transplanteren we weleens twee van de vijf longkwabben van een grote donor."

En een klein orgaan in een groot lichaam? Dat levert vooral bij het hart problemen op. Rebers: "Zie het als een grote auto met een te kleine motor. Dat gaat niet goed"

Afstoten is niet de bedoeling

Naast plek op de wachtlijst en de afmetingen van het orgaan wordt rekening gehouden met bloedgroepen. Stel, er is een alvleesklier beschikbaar van een donor met bloedgroep A. Staat bovenaan de wachtlijst een man met bloedgroep B? Dan gaat de alvleesklier naar iemand anders. De man zou het orgaan afstoten doordat hij afweerstoffen tegen het orgaan maakt.

Iemand met bloedgroep A verdraagt alleen organen van een donor met bloedgroep A of O. Wie bloedgroep B heeft, kan een orgaan van een donor met bloedgroep B of O krijgen. Een patiënt met bloedgroep O kan alleen organen ontvangen van een donor die ook bloedgroep O heeft. Geluksvogels met bloedgroep AB kunnen van iedereen een orgaan ontvangen.

Medicijnen leggen de afweer lam

Het afweersysteem kan ook reageren op zogeheten 'humane leukocytenantigenen' (HLA). Dat zijn eiwitten aan de buitenkant van onze lichaamscellen. "Er zijn zoveel verschillende HLA-varianten, dat bijna niemand dezelfde combinatie heeft", zegt Martin Hoogduijn, bioloog aan het Erasmus MC en bestuurslid van de Nederlandse Transplantatie Vereniging. Daarom moeten patiënten die een donororgaan hebben gekregen medicijnen slikken die het afweersysteem onderdrukken.

Donorharten en -longen zijn zeldzaam

"Bij niertransplantaties wordt het HLA van de donor en van de ontvanger bekeken om een zo goed mogelijke match te vinden", vertelt Hoogduijn. Dat verkleint de kans op een afweerreactie.

Bij andere organen wordt niet gezocht naar een goede HLA-match. Waarom niet? "Een lever is minder gevoelig voor afstoting", zegt Hoogduijn. Donorharten en donorlongen zijn zeldzaam. Rebers: "Daarom heb je niet de luxe om kieskeurig te zijn en te zoeken naar een zo goed mogelijke HLA-match."

Wie het langst op de wachtlijst staat, wint

Soms heeft een patiënt al eens een afweerreactie gehad tegen vreemde HLA-varianten, bijvoorbeeld door een eerdere transplantatie. Dan zitten er al afweerstoffen in het bloed tegen die specifieke HLA. Als ze gericht zijn tegen HLA-varianten die op een donororgaan zitten, gaat de transplantatie niet door, of het nu om een hart, een lever of een nier gaat. Dan is de kans op een heftige afstoting groot.

En wat nu als twee mensen even hoog scoren op de wachtlijst en allebei geschikt zijn om een orgaan te ontvangen? Rebers: "Dan krijgt degene die het langst op de wachtlijst staat het orgaan."

Is de juiste persoon voor een orgaan gevonden? Dan wordt het orgaan per auto, helikopter of vliegtuig naar de operatietafel gebracht.

Wat weet jij van je organen? Doe de test van Quest!