Veel mensen bezweren dat ze nooit iemand opzettelijk zouden kunnen doden. Maar hoe zeker is dit, wanneer iemand in een hevige situatie wordt gebracht?

Zou jij iemand kunnen doden? Doe de test van Quest!

'Heb je er weleens over gefantaseerd om iemand te vermoorden?' vroegen onderzoekers honderden studenten in Arizona in de jaren negentig. Ja, antwoordde bijna 70 procent. Mannen vaker dan vrouwen, maar in beide groepen had de meerderheid in gedachten ooit een familielid, irritante collega of desnoods een wildvreemde omgelegd.

Fantaseren over moord lijkt dus vrij normaal, maar gelukkig is het niet normaal om het echt te doen. Volgens het CBS vielen er in 2018 in Nederland 119 slachtoffers van moord of doodslag. En uit verschillende statistieken blijkt dat heel weinig mensen meer dan één moord plegen.

Een kwart van de moorden is niet gepland, bleek in 2012 uit onderzoek van de University of Pennsylvania onder gevangenen. Vaak gebeurt het volgens forensisch psycholoog Julia Shaw in vrij alledaagse situaties, bijvoorbeeld een escalerende ruzie.

"Velen van ons hebben een verhit twistgesprek met een partner gehad of zich opgelicht gevoeld door iemand die een kleine schuld niet wilde terugbetalen", schrijft Shaw in haar boek Het kwaad. "Het enige verschil lijkt te zijn dat de moorden hebben plaatsgevonden toen de daders handelden naar iets waarover de meesten van ons alleen maar fantaseren."

Kijk uit voor vuurwapens

Maar waardoor vervaagt soms die grens tussen fantaseren en handelen? Belangrijk is de situatie rondom de moord, concludeerde Soenita Ganpat van de Universiteit Leiden in 2017. Zij vergeleek rechtszaken van geweldsincidenten met en zonder dodelijke afloop.

In gevallen waarin een dode viel, was vaak een vuurwapen in het spel en was de dader vaak uitgedaagd door het slachtoffer. Of op zijn minst had hij dat gevoel gehad.

Man doodde bejaarde vader

Gelukkig lopen we meestal niet met wapens rond. Maar moorddrift kan uit onverwachte hoek komen. Shaw schrijft hoe ze ooit een brief ontving van een gevangene die zijn bejaarde vader had gedood met vijftig messteken. De man was een universitair docent zonder strafblad. Niet het prototype moordmachine dus.

Hoe het zover was gekomen? De man werd behandeld voor drankproblemen, waarbij therapeuten opperden dat hij als kind seksueel misbruikt was. Op een avond toen hij zijn vader verzorgde, kwamen ineens herinneringen aan dat misbruik boven en pleegde hij de moord in een opwelling. Extra tragisch: eenmaal achter tralies geloofde hij dat het valse herinneringen waren, hem aangepraat tijdens de therapie.

Stoppen slaan door

Zou iedereen zoiets kunnen overkomen? Misschien wel. Als we maar genoeg onder druk staan, kunnen zelfs bij de vredigste types de stoppen doorslaan, denkt de Amerikaanse neurowetenschapper Douglas Fields, die het boek Waarom we knappen schreef. Ons brein is er evolutionair op ingesteld om snel en agressief te reageren op gevaar.

Als ons leven ervan afhangt, zijn we volgens Fields allemaal in staat tot extreem geweld. Helemaal als dat agressiesysteem in ons brein wat overgevoelig is en ook actief wordt bij minder heftige dreigingen: iemand die je beledigt bijvoorbeeld.

Gelukkig is er dan de prefrontale cortex, een hersengebied dat we gebruiken voor beslissingen nemen en impulscontrole. Door even te stoppen en na te denken, kunnen we volgens Fields die eerste agressieve reactie onderdrukken. 'Tot tien tellen' is zo'n gek advies nog niet dus.

In een eerdere versie van dit artikel werd een experiment uit de jaren zestig van sociaal psycholoog Stanley Milgram aangehaald. Dat onderzoek blijkt inmiddels te zijn ontkracht en is daarom uit de tekst verwijderd.

Zou jij iemand kunnen doden? Doe de test van Quest!