Een eeuw geleden trad de Opiumwet in werking. Waar gebruikers voor die tijd vrijelijk hun kicks konden halen uit opium, morfine, heroïne en cocaïne, was dat nu opeens illegaal.

Ben jij verslavingsgevoelig? Doe de test van Quest

Trek, maar geen geld om eten te kopen? Of had je diarree? Dan rookte je in de negentiende eeuw opium. Om te ontspannen nam je de morfine. Wilde je losgaan, dan was er cocaïne. En aan een kind dat hoestte, gaf je een drankje met heroïne.

Om eraan te komen hoefde je niet naar een louche dealer in een achterafsteegje. Het was allemaal vrij verkrijgbaar bij apotheek of drogist. Zo kon je legaal lichaam en geest bedwelmen dat het een lieve lust was.

Wetenschappers ontdekken drugs

Opium werd al gebruikt door de Oude Grieken en Romeinen. Maar pas in de negentiende eeuw kwam het op grote schaal op de markt, gevolgd door andere drugs. Wetenschappers isoleerden in 1803 de werkzame stof van opium: morfine. Dat kalmeerde de zenuwen bijzonder effectief.

Dertig jaar later werd het slaapverwekkende chloraalhydraat ontdekt, in 1868 gevolgd door cocaïne uit de cocaplant. In 1898 werd heroïne uitgevonden. Deze chemische bewerking van morfine bereikt nog sneller het zenuwstelsel. De middelen konden handig worden ingebracht met de in 1857 uitgevonden injectienaald.

"Er waren mensen die bleven terugkomen voor een herhaalrecept omdat ze de lichte euforie die de middelen teweegbrachten prettig vonden", vertelt Gemma Blok. De hoogleraar moderne geschiedenis aan de Open Universiteit onderzoekt drugsbeleid na 1800. "De officiële lezing luidde dat de drugs medicijnen waren en de gebruikers patiënten."

Gebruikers geven elkaar zilveren en gouden injectienaalden

Maar de schoen begon te wringen. In Amerika bestonden al langer zorgen over de ranzige opiumkits waar arme Chinese immigranten hun ellende wegrookten. Tegelijkertijd begonnen dames uit hogere kringen morfine een beetje té lekker te vinden. Ze gaven elkaar zilveren en gouden injectienaalden cadeau. In met juwelen ingelegde doosjes namen ze die mee naar de opera.

In Nederland speelden zulke problemen nog niet zo erg, toch klonken ook hier steeds vaker kritische geluiden. Blok: "De verslaafde, zoals de intensieve gebruiker tegen het eind van de eeuw genoemd ging worden, groeide in deze periode uit tot het tegenovergestelde van de ideale beschaafde burger. Artsen, de kerk en de politiek begonnen zich zorgen te maken."

Een advertentie met druppels tegen kiespijn uit de negentiende eeuw. (Foto: Getty)

Celstraffen en boetes voor overtreden opiumregels

Op initiatief van de Verenigde Staten overlegden in 1909 twaalf landen, waaronder ook Nederland, China en Rusland, in Sjanghai over de eerste opiumregels. Twee jaar later volgde een bijeenkomst in Den Haag, die in 1912 leidde tot het Internationale Opiumverdrag. Dat regelde de controle op in- en uitvoer van ruwe opium. Morfine, heroïne en cocaïne mochten voortaan alleen gebruikt worden als medicijn.

Of de drugs ook strafbaar moesten worden? Dat onderzochten de landen zelf. De eerste Opiumwet van Nederland trad in werking op 4 oktober 1919. Artikel 1 liet er geen twijfel over bestaan: "Bereiding, verwerking, vervoer, verkoop en aflevering van opium en alle derivaten daarvan, alsmede cocaïne, is voortaan verboden in het Koninkrijk." Je kon drie maanden celstraf krijgen. Of een boete van 1.000 gulden.

In havenstad Rotterdam, waar Chinezen opium rookten en prostituees coke snoven, joeg de fanatieke hoofdcommissaris Adriaan Sirks nu actief op dealers. Ook artsen en apothekers werden voorzichtiger met het verstrekken van middelen. "De wet maakte het inderdaad lastiger om aan je spul te komen", zegt Blok. "Verslaafden moesten het nu via illegale routes zien te bemachtigen."

Scheidslijn tussen medicinaal of genot

Met de wet kwam er voor het eerst een scheidslijn tussen legale en illegale drugs. "Je had fatsoenlijke mensen die op medische basis en dus legitiem drugs gebruikten en onfatsoenlijke lieden die dat voor het genot en daarmee illegaal deden", zegt Blok.

"Die eerste groep liep in de pas met de maatschappelijke orde. De tweede associeerden we met sociale rebellie, teloorgang, hedonisme en criminaliteit."

Drugs werden ingezet tegen depressie

Het onderscheid tussen goede en foute drugs bestaat tot de dag van vandaag. Toen de Opiumwet eenmaal bestond, werden amfetamines en tranquilizers uitgevonden om gestreste zakenmannen of depressieve huisvrouwen te helpen.

De medicijnkastjes in de psychiatrie stonden vol met LSD en ecstasy deed het goed als hulpmiddel in relatietherapie. Allemaal geen probleem, totdat recreatieve gebruikers ze ontdekten als nieuwe aanwinst. Dan werden de middelen haastig toegevoegd aan de Opiumwet en zo naar de illegaliteit verbannen.

Ben jij verslavingsgevoelig? Doe de test van Quest