Voor de elfde maal vindt zaterdag Earth Hour plaats. Overal ter wereld gaat zaterdag om 20.30 uur een uur het licht uit om aandacht te vragen voor klimaatverandering. Een nobel initiatief - maar zet dat uurtje per jaar ook echt zoden aan de dijk?

Talloze beroemde bouwwerken en locaties worden tijdens de actie in duisternis gehuld en activisten in meer dan 180 landen doen mee aan het initiatief.

In Nederland vindt zo een groot evenement van het Wereld Natuur Fonds plaats bij de Erasmusbrug.

Zet zo'n uurtje in het donker nu echt zoden aan de dijk om de belasting van de aarde te verminderen? Nee, beklemtonen experts: natuurlijk wordt de klimaatverandering geen halt toegeroepen doordat tientallen miljoenen mensen een uurtje ietsje minder stroom verbruiken.

Signaalfunctie

Maar de signaalfunctie van zo'n mondiaal evenement heeft zich na elf jaar wel degelijk bewezen, vindt hoogleraar duurzaamheid en voormalig PvdA-politicus Jacqueline Cramer. 

"Er is geen silver bullet", stelt ze. "Er zal nooit één initiatief zijn dat bij zo'n groot probleem als klimaatverandering de knoppen in alle hoofden in één keer om zal zetten. Het gaat om het creëren van een breed draagvlak, om het transformeren van de economie. Dat is een proces dat met piepen en kraken tot stand komt."

Langzaam maar zeker moet het onderwerp duurzaamheid zich in het collectieve bewustzijn griffen.
 

“Een onderwerp nestelt zich pas in de hoofden en harten van mensen als zij zelf een reden vinden om mee te gaan doen met de verandering”
Jacqueline Cramer

Lange adem

"Een onderwerp nestelt zich pas in de hoofden en harten van mensen als zij zelf een reden vinden om mee te gaan doen met de verandering, om ook de schouders er onder te gaan zetten", legt Cramer uit. "Mensen moeten er zelf over gaan nadenken en een mening vormen; dit is geen onderwerp dat je mensen met een belerend vingertje op kan dringen."

Dat is een kwestie van lange adem, beaamt de oud-minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer. "Ik behoorde tot de mensen die in de jaren zeventig al riepen dat we op moesten passen: we waren toen roependen in de woestijn", herinnert ze zich.

"Als je kijkt hoeveel mensen zich er nu bewust van zijn en hun best doen het proces te stoppen, hebben we een enorme slag gemaakt."

Minder kinderen 

Die kentering constateert ook industrieel ontwerper en duurzaamheidsdeskundige Babette Porcelijn. Zij schreef twee jaar geleden het boek De verborgen impact, over hoe consumenten hun eigen leven duurzamer kunnen maken.

"Vóór het boek uitkwam waarschuwden mensen mij serieus om niet op te schrijven dat mensen wellicht minder kinderen zouden moeten overwegen om de aarde minder te belasten", vertelt ze. "Dat zouden mensen aanstootgevend kunnen vinden."

Nu wordt dat niet meer gezien als een radicale suggestie. "Hetzelfde geldt voor het idee dat we met z’n allen van het aardgas af zouden moeten, of de suggestie dat we minder vlees moeten eten om de aarde minder te belasten. Het maatschappelijk draagvlak voor zulke gedachten is snel gegroeid."

Eten bij kaarslicht

Zakenman en mode-ontwerper Hans Ubbink is een van de ambassadeurs van het WNF die zich inzet voor Earth Hour. Zaterdag om 20.30 uur zit hij met drie vrienden bij kaarslicht te eten.

"Natuurlijk redden we er de planeet niet mee", beaamt hij. "Maar met een klein gebaar als dit maak je het grote probleem waar de wereld zich mee geconfronteerd ziet wat concreter. Klimaatverandering gaat over een humanitaire ramp die we proberen af te wenden. We leven momenteel als sprinkhanen die meer consumeren dan de planeet kan dragen."

Ubbink doet zelf al elf jaar mee met het initiatief. "Je merkt dat mensen anders beginnen te reageren", stelt hij. "Eerst zei iedereen: 'heb je Hans weer die iets ludieks moet doen'. Maar als ik nu de term Earth Hour laat vallen, weten mensen direct waar ik het over heb en waar het voor staat. De bewustwording groeit ontegenzeggelijk."
 

“Natuurlijk redden we er de planeet niet mee”
Hans Ubbink - ambassadeur WNF

Eigenwijze Nederlanders

Bij grote, vrij abstracte onderwerpen als klimaatverandering heeft het geen zin om als een dominee de mensen de waarheid op te dringen. "Je moet mensen meer organisch duidelijk maken wat de impact voor henzelf en hun kinderen zal zijn als er niets verandert."

Nederlanders zijn heel eigenwijs, merkt Ubbink. "We denken dat we alles zelf beter weten en beter kunnen bepalen. Van die eigenschap hebben we vaak profijt, bijvoorbeeld als het erom gaat ons te onderscheiden op creatief gebied. Maar niet in dit soort gevallen; dan duurt het relatief lang voordat bij ons het muntje valt."

Geen pionier

Nederland is de afgelopen jaren ook geen pionier gebleken als het gaat om maatregelen op het gebied van duurzaamheid en klimaatveranderingen. "We zijn een land dat op heel veel fronten gedijt bij consensus", beaamt hoogleraar Cramer. "Maar in dit soort gevallen betekent dat ook dat we niet door durven te pakken."

Het feit dat het politieke speelveld steeds versnipperder raakt, helpt ook niet, stelt de oud-bewindsvrouw. "Het kost steeds meer tijd om voldoende draagvlak te vinden voor een groot politiek besluit. Als je het lef hebt te ver op de troepen vooruit te lopen, gaat je kop er meteen af."

Op het gebied van duurzaamheid is Nederland de afgelopen jaren door veel andere Europese landen ingehaald. "In bijvoorbeeld Duitsland zijn een paar grote partijen die zich expliciet hebben uitgesproken voor een wende op dit gebied: 'we sluiten nu gewoon de kerncentrales'. Dan schiet het op." Datzelfde geldt voor Scandinavië, waar groene energie en recycling bijna een manier van leven is geworden.

Tergend langzaam

In Nederland schuift de grootste partij in het parlement, de VVD, ondertussen wel iets op als het gaat om klimaatveranderingen. "Maar het gaat tergend langzaam", stelt Cramer. "Het bedrijfsleven zet veel druk, daar is de politiek wel gevoelig voor. De grote CEO’s zien gelukkig wél in dat veranderingen heel hard nodig zijn."

Er zijn talloze triggers die Nederlanders kunnen doen besluiten om zich aan te sluiten bij de duurzaamheidsbeweging. "Je merkt bijvoorbeeld dat iets groots zoals het Akkoord van Parijs, waar veel over gepraat en geschreven wordt, extra bewustwording genereert", legt Cramer uit.

"Maar ook een kwestie als de aardbevingen in Groningen of een foto van een enorme ijsschots op Antarctica die afbreekt, zet mensen aan tot nadenken. In die rij kan Earth Hour ook één van de vele momenten zijn die mensen even wijst op de nut en noodzaak om met z'n allen de schouders er onder te zetten."

Druppel en plaat

Het is heel belangrijk dat mensen na die bewustwording ook eenvoudig te weten kunnen komen wat zij zelf kunnen doen om bij te dragen aan een gezonder klimaat, voegt Cramer daar met klem aan toe. "Het gaat om het vinden van een handelingsperspectief. Het demotiveert enorm als je op zo’n moment zelf geen ideeën hebt en daardoor gaat denken 'ik ben maar een druppeltje op de gloeiende plaat, het maakt toch niet uit wat ik doe'."

In diverse landen zijn de afgelopen jaren concrete initiatieven ontplooid rond Earth Hour om daadwerkelijk een bijdrage te leveren aan minder klimaatvervuiling of -belasting.

In 2014 werd op de Galapagos-eilanden plastic verbannen; in Argentinë werd tijdens Earth Hour met succes gelobbyd voor de bescherming van een uniek zeegebied. In Oeganda werd een speciaal Earth Hour-bos van 2.700 hectare gecreëerd. Nederland kent vooralsnog niet van dit soort concrete projecten.

Positieve boodschap

Deskundige Porcelijn draagt in haar boek echter veel concrete voorbeelden aan hoe consumenten of bedrijven op een praktische manier zouden kunnen verduurzamen. "Het is vooral heel belangrijk om met een positieve boodschap te komen", stelt ze.

"Vertel niet dat we met z’n allen naar de afgrond stormen. Maar beklemtoon dat wij aan de knoppen zitten en het verschil kunnen maken. We zitten dan wel niet allemaal aan tafel als er een klimaatakkoord wordt gesloten. Maar netto is niemand onthand; iedereen kan een concrete en wezenlijke bijdrage leveren aan de veranderingen."

Porcelijn adviseert mensen hun eigen 'impact top 10' in kaart te brengen. "Probeer daarna eerst de grote dingen te veranderen, dat zet de meeste zoden aan de dijk." Zaken als minder vlees eten, een duurzamer inrichting van het huis, het afzweren van de auto of het vliegtuig zijn de zaken die de grootste impact hebben op het klimaat en de wereld.

"Maar hou het ook voor relaxed", voegt Porcelijn daaraan toe. "Niemand hoeft van de ene op de andere dag alles in zijn of haar leven om te gooien. Je merkt vanzelf welke aanpassingen het beste in jouw leven passen of niet."