Mensen die op bevel martelingen uitvoeren, voelen zich minder verantwoordelijkheid voor de uitgevoerde activiteit, dan wanneer ze deze daad op eigen initiatief uitvoeren. 

Als mensen de opdracht krijgen om iemand een stroomschokje toe te dienen, duurt de tijd tussen hun besluit en de uitvoering van de marteling voor hun gevoel relatief lang. Dat is volgens wetenschappers een teken dat ze zich minder verantwoordelijk voelen voor de marteling, zo stellen onderzoekers van het University College in Londen in het wetenschappelijk tijdschrift Current Biology.

De wetenschappers kwamen tot hun bevindingen door proefpersonen in een laboratorium de rol van agent of gevangene te laten spelen.

Soms kregen de agenten de opdracht om de gevangenen lichte stroomschokjes te geven. Soms besloten ze zelf tot de marteling. De stroomschokjes werden toegediend met een druk op een toets. Vlak daarna klonk dan een piepje, als teken dat de stroomschok werd gegeven. 

De wetenschappers meetten het verantwoordelijkheidsgevoel van de proefpersonen door ze te laten schatten hoe lang de tijd tussen de druk op de knop en het piepje duurde. Dat is een beproefde manier om verantwoordelijkheidsgevoel te meten.

Tijd tussen handeling en gevolg

Als mensen zich heel sterk de veroorzaker van iets voelen, hebben ze namelijk het gevoel dat de tijd tussen hun handelingen en het gevolg daarvan heel snel gaat, zo is gebleken uit eerdere experimenten. Een goed voorbeeld is het aandoen van een lamp met een lichtknopje; mensen hebben dan meestal het idee dat de lamp in dat geval meteen aangaat, ook als er in werkelijkheid een kleine vertraging optreedt.

Wanneer mensen zich minder verantwoordelijk voelen voor een actie, is de tijd tussen een handeling en het gevolg voor hun gevoel langer.

Wanneer proefpersonen hun slachtoffer op bevel stroomschokjes toedienden, hadden ze inderdaad het idee dat de tijd tussen de druk op de knop en de pieptoon langer duurde, dan wanneer ze op eigen initiatief gemarteld werden. In beide gevallen klonk het piepje echter op hetzelfde moment. 

Overtuigend bewijs

Volgens hoofdonderzoeker Patrick Hagard is met de nieuwe studie overtuigender dan ooit bewezen dat mensen zich minder verantwoordelijk voelen voor een marteling die ze op bevel uitvoeren.

"Tot nu toe werd bij vergelijkbare studie aan proefpersonen gevraagd of ze zich verantwoordelijk voelen, maar dat is lastig omdat ze dan vaak sociaal wenselijke antwoorden geven", verklaart hij op BBC News.