UTRECHT - Een extreme vulkaanuitbarsting tijdens de ijstijd bracht homo sapiens nauwelijks extra koude, wel een wereldwijde golf van zure regen.

Dit zegt een internationale onderzoeksgroep onder leiding van de Universiteit van Kopenhagen. Zij hebben de uitbarsting van de Toba-vulkaan onderzocht, die ongeveer 74.000 jaar geleden op het Indonesische eiland Sumatra plaatshad.

Bij deze uitbarsting kwam tenminste 250 maal zoveel lava en as vrij als bij de grootste vulkaanuitbarsting in het recente verleden, die van Mount Pinatubo op de Filipijnen, in 1991.

Extreme afkoeling

Klimaatmodellen hadden berekend dat het vrijgekomen zwavelstof van de Toba-uitbarsting de gehele Aarde voor enkele decennia met wel 10 graden zou hebben kunnen afkoelen, en dat terwijl er al een ijstijd gaande was.

Daar vinden de wetenschappers echter geen bewijs voor in boorkernen uit de ijskappen van Groenland en Antarctica. Het noordelijk halfrond koelde kort na de uitbarsting tijdelijk iets af, terwijl het op het zuidelijk halfrond juist iets warmer werd.

Wel vinden de wetenschappers bewijs voor een wereldwijde golf van zure regen, teken dat de vulkaan inderdaad grote hoeveelheden zwavel heeft uitgestoten.

Evolutietheorie

De Toba-vulkaan staat in de aandacht van verschillende wetenschappen. Archeologen en biologen die de evolutie van de moderne mens bestuderen, denken dat onze voorouders rond de tijd van de uitbarsting ergens door een 'evolutionair oog van de naald' zijn gekropen.

Genenonderzoek toont aan dat alle tegenwoordig levende mensen afstammen van slechts enkele duizenden of tienduizenden koppels tijdens de laatste ijstijd. Het Y-chromosoom in alle moderne mensen zou zelfs te herleiden zijn tot één enkele man die zo’n 60.000 jaar geleden heeft geleefd.

Aanhangers van de Toba-catastrofetheorie denken dat veel mensenpopulaties de uitbarsting van de vulkaan niet hebben overleefd. Juist dat een betrekkelijk kleine groep overleefde, zou volgens hen ook nog voordeel hebben gebracht, omdat het mensen dwong beter samen te werken – waardoor ze uiteindelijk andere mensensoorten, zoals de Neanderthaler, wisten te verdringen.

Kritiek

Er bestaat veel kritiek op de theorie. Er zijn meerdere genetische bottlenecks te definiëren in het menselijk chromosoom - en de meeste hiervan lijken ouder te zijn dan de datum van de vulkaanuitbarsting. Zo zouden alle moderne mensen ook afstammen van één vrouw, zo’n 140.000 jaar geleden - en ook 90.000 jaar terug nog van een enkele man.

De klimaatonderzoekers kiezen geen partij in deze discussie. Alhoewel ze geen sporen van een dramatische 'vulkaanwinter' hebben gevonden, benadrukken ze dat er nog steeds grote gevolgen waren voor de natuur. Zo werden grote delen van Azië bedekt door een laag as - en kan ook de zure regen voedselgewassen hebben aangetast.