Jaarlijks overlijden zeker een half miljoen mensen aan malaria. Een in Leiden en Nijmegen ontwikkeld vaccin kan daar mogelijk verandering in brengen. Maar eerst moet het middel zich bewijzen, schrijft Quest.

Wat weet jij over belangrijke doodsoorzaken? Doe deze test van Quest

Tientallen jaren onderzoek leverde tot nu toe geen overtuigend vaccin tegen malaria op. De ziekte is een lastige vijand, vertelt malariaonderzoeker Meta Roestenberg van het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC).

De eencellige parasiet die malaria overbrengt op de mens is een complex micro-organisme. "Hij is lastig te herkennen voor het afweersysteem." De parasiet verandert tijdens zijn levensloop ook nog eens van vorm. Hierdoor heeft het menselijk lichaam moeite om een passend antwoord te vinden.

Nijmeegse en Leidse onderzoekers hebben nu toch een manier gevonden om het lichaam op de parasiet voor te bereiden. Ze hebben een malariaparasiet genetisch aangepast. Hij is identiek aan de echte parasiet, maar maakt niet meer ziek.

Volgens Roestenberg herkent het afweersysteem die verzwakte parasiet, en kan het zich daardoor leren wapenen tegen malaria. Komt er daarna een "echte" parasiet in het lijf terecht, dan zou die bij binnenkomst al kunnen worden weggebonjourd. Tenminste, dat is de bedoeling. "Er is nog niet eerder een genetisch verzwakt vaccin gemaakt voor malaria. Dit is heel onconventioneel."

Studies zijn positief

De eerste studieresultaten zijn veelbelovend. In 2017 bleek dat proefpersonen die de kreupele parasiet toegediend kregen niet ziek werden, vertelt Roestenberg. "Dat lijkt logisch, maar het was wel een belangrijke stap in het onderzoek." De genetische aanpassing werkte, kortom, en maakte de parasiet tot ongevaarlijke oefenstof.

Dit jaar vond nieuw onderzoek plaats, om te achterhalen of het vaccin het afweersysteem voldoende traint om malaria daadwerkelijk te weerstaan. Daarbij werden gezonde proefpersonen besmet met malaria. Of het vaccin daarbij zoals gehoopt zijn werk deed, is nog onbekend. De resultaten zijn nog niet gepubliceerd.

Laten we ervan uitgaan dat de resultaten positief zijn. Is dat dan niet een enorme doorbraak? Hoogleraar medische parasitologie Robert Sauerwein van het Radboudumc in Nijmegen is vooralsnog niet té optimistisch. Het middel is nu in Nederland getest, maar straks moet het ook werken in Afrikaanse landen waar malaria heerst. "Misschien zien we daar wel helemaal geen effect. Op die mogelijkheid moet je je voorbereiden."

Afrika is een uitdaging

Waarom zou een werkend vaccin het op een ander continent laten afweten? De verschillen met mensen in arme regio's in Afrika zijn gigantisch, benadrukt Sauerwein. "We zijn genetisch verschillend, onze achtergrond en voeding verschillen."

Arme mensen in Afrika leven op meer eenzijdige voeding, worden fysiek meer op de proef gesteld en krijgen veel meer aanvallen op het immuunsysteem te verduren, waardoor het minder goed functioneert.

Bij proefpersonen hoef je je daar geen zorgen om te maken; dat zijn meestal studenten, juist geselecteerd op hun uitstekende gezondheid. Bij die weldoorvoede westerse volwassenen speelt het vaccin een thuiswedstrijd.

Het is de vraag of malariaparasieten zich buiten een Nederlands onderzoekscentrum zo gemakkelijk gewonnen zullen geven, zegt Sauerwein. "Straks hebben we een vaccin ontwikkeld dat alleen maar werkt bij 25-jarige Nederlandse studenten."

Perfect hoeft niet

Voorlopig is het onzeker hoe het vaccin bij de doelgroep zal aanslaan, al is er goede hoop dat de nieuwe methode positief uitpakt. De onderzoekers willen het vaccin stap voor stap richting de praktijk brengen. Bij iedere stap kunnen de onderzoekers tegen nieuwe problemen aanlopen, benadrukt Sauerwein. Een perfect vaccin lijkt dus niet aanstaande.

Toch zou ook een niet-perfect vaccin heel wat op kunnen leveren. Als het vaccin werkt voor 70 procent van de mensen zou het malaria al terug kunnen dringen, in combinatie met preventiemaatregelen. Maar voor het zover is, zijn we minstens vijf jaar verder. Want ook al verloopt het vervolgonderzoek gunstig, het vraagt zelfs in het gunstigste geval nog een lange adem.

Wat weet jij over belangrijke doodsoorzaken? Doe deze test van Quest