Iedereen heeft een mening over de ander op het werk. Die bestaat vaak uit vooroordelen, gebaseerd op een stereotiepe beeld van een bepaalde groep. Zo worden werknemers met een migratieachtergrond als minder competent gezien en witte mannelijke collega's als het competentst. Dat heeft weer effect op iemands carrièrekansen, waarschuwen experts.

We hebben allemaal een bepaald beeld over groepen werknemers, blijkt uit een nieuw onderzoek van de Universiteit Utrecht naar sociale beeldvorming op de Nederlandse werkvloer. Vrouwen worden over het algemeen als warmer gezien dan mannen, maar wel als minder competent. Ook mensen met een migratieachtergrond en niet-heteroseksuelen zien we als minder competent.

Zodra we iemand ontmoeten, maken we een beeld in ons hoofd van die persoon, zegt Farah Nobbe van trainingsbureau Nobbe Mieras, dat het onderzoek heeft geïnitieerd. "We kijken eerst of we iemand kunnen vertrouwen en of we bijvoorbeeld met diegene kunnen samenwerken. Het is een inschatting die je snel maakt."

Deze inschatting heeft veel effect op hoe we iemand behandelen. Denken we dat iemand niet competent genoeg is, dan krijgt diegene bijvoorbeeld ook minder snel die ene kans. Nobbe: "Dezelfde sollicitatiebrief wordt als minder goed gezien als je hem met de naam van een vrouw ondertekent. Zo kom je er dus al niet makkelijk tussen als vrouw. Als er veel van dit soort momenten achter elkaar zijn, levert je dat een grote achterstand op."

“De context van het bedrijfsleven is gebaseerd op dat wat de witte man nodig heeft.”
Naomi Ellemers, psycholoog

Gedrag vertonen dat bij het beeld past

Het is niet alleen die sollicitatiebrief waardoor iemand al 1-0 achter staat, zegt onderzoeksleider en sociaal psycholoog Naomi Ellemers van de Universiteit Utrecht. "De context van het bedrijfsleven is gebaseerd op dat wat de witte man nodig heeft. Dat zit in heel basale dingen zoals bepaalde arbeidsvoorwaarden, maar ook in het gedrag dat met succes op het werk wordt geassocieerd. Ben je geen witte man, dan moet daarin zelf je weg zien te vinden. Daardoor is er ook meer kans op mislukking."

Als het je elke keer niet lukt om ertussen te komen in een belangrijke meeting, dan geef je op een gegeven moment misschien op. Daardoor blijft het beeld dat anderen van je hebben bestaan. "Het beeld dat mensen die geen witte man zijn blijkbaar niet competent genoeg zijn, wordt zo versterkt. Daarnaast ga je ook gedrag vertonen dat hierbij past, omdat mensen het van je verwachten. Op die manier wordt het een vicieuze cirkel."

Hetzelfde gedrag vertonen als mensen uit de competente groep helpt niet. Ellemers: "Je hoort vaak dat je net als een witte man moet onderhandelen over je salaris. Maar zo werkt het niet. Een vrouw wordt daardoor vaak alleen maar als bazig en onprettig gezien."

Gelijke kansen, maar niet dezelfde behandeling

Wat volgens Nobbe wel helpt, is elkaar vaker tegenkomen op de werkvloer. "Als je met elkaar werkt, raak je aan elkaar gewend en heb je minder vooroordelen. Maar we hebben ook een werkcultuur nodig waarin meer mensen zich welkom voelen."

“Je kunt mensen wel een empowermenttraining geven, maar ze kunnen het systeem niet op eigen houtje veranderen.”
Farah Nobbe, trainingsbureau Nobbe Mieras

Daarin moet de top van een bedrijf het initiatief nemen. Nobbe: "Je kunt mensen wel een empowermenttraining geven, maar ze kunnen het systeem niet op eigen houtje veranderen. In het management zit veel meer invloed. Iemand uit de top moet zeggen: 'Shit, we hebben iemand totaal over het hoofd gezien bij de selectie.'"

Volgens Ellemers is het ook heel belangrijk om iedereen dezelfde kansen te bieden, maar niet iedereen hetzelfde te behandelen. "Sommige mensen hebben een andere basis nodig om hun talenten te laten zien. Je kunt de meerwaarde van diversiteit alleen benutten als ieder het op z'n eigen manier kan doen."

Geen controle over reactie, wel over wat je er aan doet

Daarnaast heeft verandering vooral veel tijd nodig. We werken al zo lang op dezelfde manier, dat krijg je niet in een dag veranderd. Ellemers: "Maar gebruik dit niet als excuus. Denk niet: o, die oude vacaturetekst kunnen we wel nog een keer gebruiken. Neem alles wat je al heel lang zo doet eens onder de loep."

Ellemers raadt zowel werkgevers als werknemers aan eens in de schoenen van iemand te staan die anders is dan zij. "Ga ook eens na hoe het voor een collega in een rolstoel is om een dag op kantoor te werken. Of bedenk waarom die ene collega niet graag meepraat bij de koffieautomaat. Veel bedrijven beweren dat ze kleurenblind zijn, maar dit is iets wat je niet kunt uitzetten. Het zijn reacties waar je geen controle over hebt. Je daarentegen wel controle over wat je er vervolgens aan doet."