"We gaan staken": het is makkelijker gezegd dan gedaan. Mag iedereen zomaar het werk neerleggen? Stakingsexpert Rosa Kösters en arbeidsrechtadvocaat Hans Kamerbeek beantwoorden vier veelgestelde vragen over staken.

1. Wat wordt precies verstaan onder staken?

Op het moment dat iemand staakt, legt diegene zijn werk neer. Een staking is het laatste redmiddel om vastgelopen onderhandelingen met de werkgever nieuw leven in te blazen, zegt arbeidsrechtadvocaat Kamerbeek.

Met een staking verhoog je namelijk de druk op de werkgever. "Tot de staking is afgelopen - en dit kan soms één dag en soms weken duren - mag de werkgever geen vervanging regelen", legt Kamerbeek uit. "Het bedrijf ligt dan grotendeels plat."

“In principe kan een stakende werknemer gewoon naar huis of in de kantine een broodje eten.”
Hans Kamerbeek, arbeidsrechtadvocaat

En wat doet de stakende werknemer in de tussentijd? "Die mag zelf bepalen wat hij met zijn tijd doet. Zolang hij maar niet werkt. In principe kan een stakende werknemer dus gewoon naar huis of in de kantine een broodje eten."

Maar meestal wordt een staking gecombineerd met een demonstratie, vertelt onderzoeker Kösters van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG). "Het zorgt ervoor dat de staking meer (media)aandacht krijgt. Ook richten stakers soms een actiecentrum op, waar ze samenkomen en op de hoogte worden gehouden over de onderhandelingen met de werkgever."

2. Mag elke werknemer staken?

Tegenwoordig mag iedereen in Nederland staken, vertelt Kösters. "Dat is op Europees niveau geregeld." Maar een rechter mag de staking wel verbieden. "Dit gebeurt als de staking niet op tijd is aangekondigd, er nog andere onderhandeltactieken over zijn of wanneer de gevolgen groter zijn dan het doel van de staking."

Kamerbeek legt uit dat een staking bijvoorbeeld nooit ten koste mag gaan van kwetsbare mensen. "Denk bijvoorbeeld aan een staking in de zorg. De patiënten mogen er niet onder lijden." Daarnaast moet het doel van de staking wel geloofwaardig zijn. "Het is niet de bedoeling dat je staakt voor 1 of 2 euro loonsverhoging. Het doel van de staking moet reëel zijn en in verhouding staan tot de schade die je door de staking aanricht."

Zo wilde het grondpersoneel van Schiphol in 2016 al gaan staken, maar dit werd door de rechter verboden. Het zou te veel schade aan het bedrijf opleveren. "De medewerkers wilden in de zomermaanden staken, wat betekent dat één uur staken ongeveer tien uur extra werk zou opleveren. Dit kon KLM of Schiphol in de zomermaanden niet meer wegwerken", vertelt Kamerbeek. De staking in april 2022 kon wel doorgaan, omdat dit niet in het hoogseizoen plaatsvond.

Niet elke staking komt trouwens voor de rechter, vertelt Kösters. "Dit gebeurt alleen als de werkgever naar de rechtbank stapt om een staking te voorkomen. En dat is niet altijd het geval."

3. Mag je op eigen houtje een staking beginnen?

Bijna alle stakingen worden georganiseerd vanuit een vakbond. "Een individu mag ook een staking organiseren. Dit heet dan een wilde staking", zegt Kamerbeek. Deze benaming verwijst naar het ongeorganiseerde karakter, omdat de vakbond die actie niet organiseert.

Kösters: "Wilde stakingen vonden op grote schaal plaats in de jaren zestig en jaren zeventig. Nu komt het bijvoorbeeld nog voor bij bedrijven waar de vakbond nog niet zo actief is. Zo was de eerste staking van de fietsbezorgers een wilde staking. Ze schudden hiermee de vakbond wakker."

In Nederland werd er in 2021 in totaal 22 keer gestaakt, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). "Dit is het gemiddelde", zegt Kösters. "In 2020 waren er slechts negen stakingen, maar toen zaten we net in de coronacrisis. Dus de plotselinge daling is wel te verklaren." De meeste stakingen werden georganiseerd vanuit een vakbond.

“Vakbonden zijn opgericht om het staken mogelijk te maken.”
Rosa Kösters, onderzoeker Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis

4. Krijg je doorbetaald als je staakt?

Nee, je krijgt geen loon als je staakt. Kamerbeek: "De werkgever mag zelfs besluiten om niemand te betalen, ook niet de werkwilligen, als die door de staking niet kunnen werken." Dit geldt niet voor een wilde staking. "Dan moet de werkgever de werkwilligen die niet kunnen werken wél betalen."

Het inkomensverlies kan deels gecompenseerd worden door een vakbond. Dat kan alleen als de staking via de vakbond is geregeld en je lid bent van de desbetreffende bond. Kösters: "Vroeger kregen mensen zo weinig loon, dat ze met een staking hun gezin niet meer konden onderhouden. Door het spaarpotje van de vakbonden is staken voor elke werknemer mogelijk."

Althans, voor werknemers in loondienst. Freelancers kunnen zich vaak niet bij vakbonden aansluiten. Een staking gaat voor hen dus altijd ten koste van hun eigen inkomen.

Ook uitzendkrachten zitten in een moeilijke positie, stelt Kamerbeek. "Het uitzendbureau is hun werkgever, niet het bedrijf waar gestaakt wordt." Dat betekent dat het desbetreffende bedrijf bij het uitzendbureau mag aangeven dat het op de stakingsdag niemand nodig heeft. "Het uitzendbureau mag dan zelf bepalen of het de werknemer ergens anders plaatst of gewoon doorbetaalt. Recht op een stakingsvergoeding hebben uitzendkrachten in ieder geval niet."