Het wordt 'de kindboete' genoemd: vrouwen die een kind krijgen, kunnen in de jaren die volgen fors inkomen verliezen. Hoe komt dat, en hoe verander je het? Dit zegt Nederlands en internationaal onderzoek over de oorzaken en mogelijke oplossingen.

De definitie van de kindboete is inkomensderving door minder werktijd vanwege het grootbrengen van kinderen. Ook in Nederland anno 2021 hebben vrouwen hier last van. Hoe kan dat, in het geëmancipeerde Nederland? Sara Rellstab en Simon Rabaté, onderzoekers van het Centraal Planbureau (CPB), poogden dat uit te zoeken. Rellstab heeft de kindboete ook onderzocht voor haar proefschrift aan de Erasmus Universiteit.

Uit het onderzoek van Rellstab en Rabaté blijkt dat na zeven jaar moederschap, het inkomen van vrouwen met 46 procent is gedaald. Bij vaders is dat 0 procent. De arbeidsparticipatie van vrouwen daalt ook, 13 procent, die van vaders stijgt met 2 procent. Vrouwen gaan bovendien 47 procent minder werken, vaders 2 procent. Maar de inkomensdaling van moeders is niet geheel te wijten aan minder werkuren. Hun uurloon daalt namelijk ook, met 13 procent, terwijl het uurloon van vaders gemiddeld stijgt (2 procent).

“Traditionele familiesteun zoals kinderbijslag heeft zelfs een negatief effect op de inkomensverschillen tussen man en vrouw.”

Nederlandse vrouwen zijn niet de enigen. Internationaal onderzoek in 2019 en in 2020, uitgevoerd door het National Bureau of Economic Research in Cambridge, toont dat de kindboete hoger is in Duitsland (60 procent) en Oostenrijk (50 procent), en het laagst in Denemarken (20 procent). De 'baarboete' is in Zweden 25 procent, in Engeland 45 procent en in de VS en Spanje 30 procent.

'Moeders horen thuis'

Opvallend is de aangetoonde samenhang van de kindboete met waarden, dat wil zeggen de cultuur. Zo kreeg in een EU-enquête in 2012 de stelling 'Een vrouw moet thuisblijven met een kind onder de schoolgaande leeftijd' bijval van 75 procent van de Duitsers. In Israël, Zweden, Denemarken en Nederland kreeg die met 25 procent van de geënquêteerden, mannen en vrouwen, de minste bijval.

Betaald zwangerschapsverlof helpt slechts op de korte termijn de kindboete te verminderen. Zo bleek dat vaderschapsverlof in Zweden slechts een licht negatieve invloed had op inkomens van vaders. Traditionele familiesteun zoals kinderbijslag heeft zelfs een negatief effect op de inkomensverschillen tussen man en vrouw. De staat compenseert een mogelijk tekort aan gezinsinkomen, wat resulteert in minder inkomen voor moeders, niet van vaders.

Uit het onderzoek van het National Bureau of Economic Research in Cambridge blijkt dat de kindboete in de meeste landen vooral de eerste jaren na de geboorte optreedt, maar uit het Nederlandse onderzoek blijkt dat die in ons land ook na deze jaren toeneemt. Nederlandse vrouwen gaan na de eerste jaren kinderopvoeding veelal (weer) in deeltijd werken en maken weinig carrière, zegt het CPB.

Culturele verschillen

Opvallend zijn de verschillen in culturele omstandigheden in het Nederlandse onderzoek naar kindboete. Uit de data blijkt dat bij lesbische stellen de beloningsverschillen tussen beide partners minder dan 20 procent zijn. Bij Marokkaanse en Turkse migranten is de kindboete het grootst, bij Surinaamse en Antilliaanse stellen het kleinst. Hogeropgeleide moeders hebben minder te maken met inkomensdaling. In de particuliere sector is de daling van inkomen bij moeders aanmerkelijk groter dan in de publieke sector.

“Meer en goedkopere kinderopvang bieden heeft maar een beperkte invloed op de inkomensdaling van moeders.”
Egbert Jongen, CPB

Als traditionele gezinnen er zelf voor kiezen dat moeders minder werken, in hoeverre is de kindboete dan een probleem? Rellstab: "Als ouders bij elkaar blijven, hoeft het geen probleem te zijn, zeker niet als ze de opvoed- en huishoudelijke taken naar ieders tevredenheid verdelen. Maar zodra het tot een scheiding komt, tegenwoordig vaak het geval, kan het problematisch worden. En je moet je afvragen of jonge vaders genoeg tijd kunnen doorbrengen met hun kinderen."

Voorstel voor gratis kinderopvang

Beleid blijkt minder van invloed op verkleining van de kindboete dan genderopvattingen. Egbert Jongen, programmaleider Arbeid bij het CPB en docent aan Universiteit Leiden: "Er ligt een SER-voorstel voor twee dagen gratis kinderopvang, sommige politieke partijen willen geheel gratis kinderopvang. De SER noemt als belangrijke reden om achterstandsgezinnen en lagere inkomens te helpen, want nu maken vooral midden- en hogere inkomens gebruik van kinderopvang. Maar meer en goedkopere kinderopvang bieden, heeft maar een beperkte invloed op de inkomensdaling van moeders."

Op korte termijn brengen die maatregelen geen grote verandering teweeg, stelt Rellstab: "Maar op langere termijn zou dat wel kunnen, zo blijkt in Scandinavische landen. Je moet de combinatie van betaald werk en kinderzorg faciliteren, want anders is de kindboete onontkoombaar. Het is wel de vraag of kindboete in de Nederlandse samenleving door iedereen als een even groot probleem wordt ervaren."

Moet je je als overheid bemoeien met waarden van mensen, en zo ja, hoe dan? Jongen: "De vrije keuze van individuen en stellen staat voorop. De overheid moet mensen informeren over de gevolgen van die keuzes, bijvoorbeeld kwetsbaarheid bij een scheiding, werkloosheid en andere tegenslagen."