Het inzetten van algoritmen op de werkvloer lijkt niet te stoppen. Toch wordt het tot nu toe door velen vooral met argusogen bekeken: er sluipen fouten in, het neemt mensenwerk over en het leidt tot werkloosheid, aldus de meest gehoorde tegenargumenten. Zijn er ook voordelen?

Het invullen van vacatures, de toekenning van een hypotheek, het diagnosticeren van ziekten: steeds vaker doen algoritmen dat. Maar hoe werken ze?

Futuroloog Willem Peter de Ridder, auteur van het boek Winnen met kunstmatige intelligentie, legt uit: "Algoritmen komen tegenwoordig meestal tot stand door machine learning: het algoritme analyseert razendsnel grote hoeveelheden data en zoekt naar overeenkomsten en verschillen. Zo legt het verbanden en kan het voorspellingen doen."

“Bij de komst van auto's zei men: 'En wat moeten al die staljongens dan gaan doen?'”
Jim Stolze, AIgency

Netflix en bol.com weten bijvoorbeeld door data-analyse op welke klanten jij lijkt en wat zij kochten, en adviseert jou dan hetzelfde te doen. Een algoritme leert en past zich aan, waardoor het steeds slimmer en beter werkt.

Banen verdwijnen, maar er komen ook nieuwe bij

Maar blijft er op die manier nog wel werk voor mensen over? Jim Stolze levert met zijn bedrijf AIgency oplossingen op het gebied van kunstmatige intelligentie aan grote bedrijven. Hij geeft toe dat een technologische revolutie banen kost, maar stelt dat daar ook iets voor in de plaats komt. "Bij de komst van auto's zei men: 'En wat moeten al die staljongens dan gaan doen?' Een paar jaar later werkten ze in een autofabriek."

Ook De Ridder ziet het verdwijnen van banen niet als probleem: "Dat zal minder dan 10 procent zijn. Maar er zullen bijna geen banen zijn die er niet door veranderen. Bovendien creëert algoritmisering nieuwe banen. Denk aan data scientists, databasebeheerders, mensen die data klaarmaken voor analyse en beveiliging."

Stolze denkt zelfs dat ons werk vooral leuker wordt. "AI will do the heavy lifting. Neem bijvoorbeeld Kira: dat is een tool die heel veel documenten leest en zegt: kijk hier eens naar, dit stukje heb ik nog nooit gezien. Zo'n tool doet het eentonige werk voor je, en laat de interessante klusjes aan jou over. Vaak komen mensen pas na hun werk toe aan creativiteit, dat gaat nu veranderen."

Discriminerende algoritmen door menselijke fouten

Het klinkt idyllisch, maar er gaan ook dingen mis. Bijvoorbeeld een systeem in Amerikaanse rechtbanken dat rechters adviseert over de duur van gevangenisstraf. Het algoritme bleek te discrimineren: hoe donkerder de veroordeelde, hoe langer de straf.

"Het algoritme was getraind op basis van eerdere uitspraken van rechters en legde menselijke fouten bloot", vindt De Ridder. "Zeggen: 'die techniek deugt niet', is onzin. Het algoritme is wiskunde, het heeft geen eigen moreel besef."

Dat er wel degelijk slachtoffers van algoritmisering zijn, weet Marije Ottervanger. Zij spreekt als campagneleider platformwerk bij FNV regelmatig mensen die tekortgedaan worden. Wat zijn volgens haar de nadelen van algoritmen op de werkvloer?

"Algoritmen zijn een geautomatiseerde vorm van besluitvorming. Dat maakt dat het nooit neutraal kan zijn. Bedrijven zetten ze in met een bepaald doel, zoals snel een groot marktaandeel krijgen, zo kostenefficiënt mogelijk", aldus Ottervanger. "Dat betekent controle op hoe vaak en hoe snel je werkt, hoe vaak je een taak afzegt."

"Nu is het algoritme voor medewerkers een black box; ze weten niet waar het algoritme op selecteert, en bedrijven verschaffen er geen inzicht in. Werknemers voelen zich gemanipuleerd."

Om 4 uur opstaan voor het Uber-algoritme

De Uber-chauffeurs die Ottervanger spreekt, ontdekken door de tijd heen bepaalde trucjes om het algoritme te verslaan: "Eentje staat bijvoorbeeld elke ochtend om 4.00 uur op omdat het algoritme dan denkt dat hij werkt en daardoor krijgt hij later die ochtend beter betaalde ritten."

Volgens Ottervanger veranderen bedrijven niet omdat ze machtig zijn. "Wetgeving is er nog niet op gemaakt of wordt niet genoeg nageleefd. Het algoritme wordt geheimgehouden zodat bedrijven zelf kunnen beslissen hoe ze werken." Het Rathenau Instituut in Den Haag en de overheid zijn bezig met onderzoek naar kunstmatige intelligentie en fundamentele rechten.

“Een algoritme ontwikkelt niet uit zichzelf een systeem om zich daarna tegen de mensen te keren.”
Willem Peter de Ridder, futuroloog

Ottervanger: "En wij doen ons best om er zo snel mogelijk voor te zorgen dat werknemers ook voordeel kunnen vangen van algoritmes."

Angst voor algoritmen is volgens De Ridder desondanks niet nodig, maar soms wel voor de mensen die de algoritmen toepassen: "Het is niet zoals in sciencefictionfilms. Een algoritme ontwikkelt niet uit zichzelf een soort van overlevingssysteem om zich daarna tegen de mensen te keren. Maar het is wel aan onszelf om de toepassing van algoritmen in goede banen te leiden."