Saaie yuppen, luiwammesen, fantasieloze types die om 17.00 uur al met hun jassen aan bij de deur staan. Ze hebben flauwe kantoorhumor, weinig ambitie, bij elk kuchje melden ze zich ziek, en ze hebben eindeloos veel vrije dagen. Over wie dit gaat? De ambtenaar natuurlijk. Maar hoe schadelijk zijn dit soort vooroordelen, en vooral: hoe waar?

Eerst de feiten: 28 procent van werknemers in dienst van de overheid is boven de 55 jaar, 47,5 procent werkt in deeltijd, 55,6 procent is vrouw, en slecht 23,5 procent is jonger dan 35. Ambtenaren met een niet-Westerse migratieachtergrond zijn er weinig: slechts 7,4 procent.

Een beetje grijs en homogeen is deze groep dus wel. De gemiddelde leeftijd van ambtenaren werkzaam in openbaar bestuur is 48. In Onderwijs en Wetenschappen is dat 44,2 en ambtenaren die werkzaam zijn in de veiligheidssector zijn gemiddeld 42,3.

'Niet alle vooroordelen negatief'

Of ze lui, suf en saai zijn valt moeilijk te meten, maar de negatieve vooroordelen zijn er genoeg. Lars Tummers, hoogleraar Publiek Management en Gedrag aan de Universiteit van Utrecht werkt momenteel aan een vijfjarig onderzoek: "Luie ambtenaren? Stereotypen over ambtenaren in verschillende landen".

Tummers onderzoekt of stereotypen over ambtenaren universeel zijn, wat de effecten ervan zijn, en hoe ambtenaren omgaan met deze stereotypering.

“Een rechter heeft een veel hogere status dan een beleidsmedewerker bij de gemeente Alblasserdam.”
Lars Tummer

Tummers: "De vooroordelen die er bestaan in Nederland zijn niet allemaal negatief. Naast lui, bureaucratisch, saai en risicomijdend worden ze ook loyaal genoemd, netjes en intelligent."

Een ambtenaar is iemand die werkt voor de publieke zaak, zegt Tummers. Dat is dus ook een rechter, een basisschoolleraar of een politieagent. "Maar een rechter heeft een veel hogere status dan een beleidsmedewerker bij de gemeente Alblasserdam."

'Sociaal-economische status speelt een rol'

Waar die negatieve vooroordelen uit voortkomen, daar gaat dit onderzoek over en dat is nog niet afgerond, aldus de hoogleraar. "Wat we wel weten is dat iemand met een lagere sociaal-economische status zich eerder afzet tegen ambtenaren. De relatie burger-overheid is anders als je bijvoorbeeld voor je inkomen afhankelijk bent van ambtenaren bij een gemeente."

"Ikzelf heb niet het idee dat ambtenaren lui of arrogant zijn, maar als je afhankelijk bent van een bepaalde groep mensen kun je makkelijk denken: ze zitten daar maar te zitten, ze schrijven teksten die ik niet snap, ze beantwoorden mijn mails en telefoontjes niet, en gaan lekker vroeg naar huis van mijn belastinggeld'.

“Ze zitten daar maar te zitten, ze schrijven teksten die ik niet snap, beantwoorden mijn mails niet en gaan vroeg naar huis van mijn belastinggeld”
Prof. Lars Tummers

Over het algemeen bestaat er een aversie tegen overheidsberoepen die wij niet gelijk begrijpen, aldus de professor. "Een beleidsmedewerker bij een gemeente, dat is niet concreet. Het is niet duidelijk wat je bijdraagt aan de maatschappij en waarom dat van publiek geld moet."

'In Zuid-Korea hogere status'

Tummers onderzoekt ook hoe universeel dit soort gedachten en 'grapjes' over ambtenaren zijn. In Zuid-Korea, zegt Tummer, heeft een ambtenaar een veel hoger aanzien, en ook in Canada heeft de ambtenaar een beter imago dan in Nederland.

"We kijken in dit onderzoek ook naar de copingmechanismen van ambtenaren. Negatieve stereotypering kan voor selffulfilling prophecy's zorgen. Iedereen denkt dat ik lui ben? Oké, dan ga ik ook om 15.00 uur naar huis, kan de ambtenaar denken. Of iemand vertelt niet meer op feestjes dat hij voor de overheid werkt, maar maakt er een andere titel van."

De stoute lefhebber

Met het suffe imago van de ambtenaar zit FUTUR, het landelijke netwerk van jonge ambtenaren die werkzaam zijn bij de overheid, ook in de maag. Dus worden er jaarlijks prijzen uitgereikt aan jonge ambtenaren en aan overheidsorganisaties die werk maken van verjonging.

“Ze moeten de frisse wind zijn, lef tonen en dat kan best een uitdaging zijn”
Laurens Ligtenberg

Iedereen die een 'stoute lefhebber' kent, kan een ambtenaar nomineren, vertelt Laurens Ligtenberg van FUTUR.

"We zijn dit jaar op zoek naar wat we de 'stoute lefhebber' noemen. Waarom? We merken dat er veel van jonge ambtenaren wordt verwacht. Ze moeten de frisse wind zijn in een bureaucratische omgeving, lef tonen waar de oudere generatie dat misschien niet durft, en dat kan best een uitdaging zijn."

Dus is er een jaarlijkse verkiezing en een award. "Daarmee willen we het imago van werken bij de overheid verbeteren. Wij jonge ambtenaren doen veel mooie dingen die haaks staan op het beeld van de luie raamambtenaar."

We hebben ze nodig

Alle grapjes over lui, oud of juist jong en sexy even daargelaten: toegewijde ambtenaren zijn cruciaal voor een goed functionerende samenleving, en we zijn van ze afhankelijk voor onze veiligheid, gezondheid en mobiliteit, stelt de hoogleraar.

"Vooroordelen kunnen leiden tot discriminatie. Bij sollicitaties kan het voorkomen dat een cv aan de kant wordt gelegd omdat iemand lang bij een overheidsorganisatie heeft gewerkt."

Of een strijd om de stoutste ambtenaar het imago zal verbeteren? Tummers: "De term heeft een seksuele connotatie, en die zou ik persoonlijk liever niet in verband brengen met werk. Maar het doet ook wat met een ambtenaar om steeds maar te horen dat je een loser bent."