Ons lichaam wil gestuurd worden door daglicht, maar een nacht gezond slapen is niet voor iedereen weggelegd. Nachtwerkers maken bestellingen in orde, bewaken het land of verzorgen zieken, maar worden er zelf niet gezonder op.

"Om 23.00 uur begin ik. Eerst koffie en overdracht, daarna begint mijn route: patiënten van de grond rapen als ze zijn gevallen, toiletteren, medicatie toedienen. Het mooie is dat je 's nachts eindelijk tijd hebt voor de ouderen. Om 2.00 uur slapen ze toch niet meer."

Monique (55) werkt als nachtverpleegkundige in een woon-zorgcentrum voor ouderen. Ze werkt alleen 's nachts: zes nachten werken, zes nachten vrij.

“'s Nachts is er eindelijk tijd voor een praatje met de ouderen”
Monique Verhaert, verpleegkundige

De ouderenzorg is zwaar, zegt ze, en de ergste piek is in de ochtend, als iedereen uit bed moet worden geholpen. "Als ik een ochtenddienst draai, begin ik om 7.00 uur en ben ik om 8.30 uur zo beroerd als een hond. Ik ben echt geen ochtendmens."

Slaapproblemen, diabetes en hart- en vaatziekten

Nachtwerk groeit in Nederland, berekende het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Ruim 3,6 miljoen mensen zijn regelmatig aan het werk in de avond of nacht. Meer dan één op de zeven werkenden werkt alleen in de nachtelijke uren, en dat komt deels door de groei van de e-commerce: mensen willen hun pakketjes zo snel mogelijk.

Nachtwerkers zijn nuttig, want zo wordt de gezondheidszorg draaiende gehouden, krijgen we snel onze bestelling, wordt er hulp verleend en liggen er kranten op de mat. Maar gezond is het niet.

Slaapproblemen komen anderhalf tot tweemaal vaker voor bij nachtwerkers dan bij dagwerkers, schrijft de Gezondheidsraad in een rapport.

"Er is sterk bewijs voor het bestaan van gezondheidsrisico’s op lange termijn. Nachtwerk verhoogt het risico op diabetes mellitus type 2 en hart- en vaatziekten, en dat risico neemt toe naarmate men meer jaren nachtwerk verricht."

Deense wetenschappers publiceerden deze week de resultaten van een grootschalig onderzoek: miskramen komen vaker voor bij nachtwerkers. Vrouwen die in een week twee of meer nachtdiensten in het ziekenhuis draaiden, hadden in de daaropvolgende week 32 procent meer kans op een miskraam dan vrouwen die geen of maar één nachtdienst werkten.

De Gezondheidsraad adviseert de minister van SZW op basis van de bewezen gezondheidseffecten nachtwerk te beperken waar mogelijk.

Het daglicht stuurt ons lichaam

Longarts Reinier de Groot is slaapdeskundige bij het Nederlands Slaapinstituut en heeft zich gespecialiseerd in slaapstoornissen.

“Zet mensen zonder klok in het bos, en ze volgen het ritme van het daglicht”
Reinier de Groot, longarts

Die gezondheidsrisico's zijn aannemelijk, maar grootschalig wetenschappelijk onderzoek naar de aard en omvang van schadelijke effecten ontbreekt, aldus De Groot. "Met elke nachtdienst geef je jezelf een flinke jetlag, en daarmee functioneert je lichaam niet optimaal."

"Zet mensen in een bos, zonder mobieltje of klok, en je ziet hoe daglicht het lichaam stuurt. Vlak voor het donker wordt eten we wat, als het donker is slapen we en zodra het licht wordt staan we op om op jacht te gaan. Dit ritme past het beste bij onze fysiologie, zo functioneren wij het beste."

Door frequent nachtdiensten te draaien ontregel je het bioritme, en dat heeft direct invloed op de aanmaak van het hormoon cortisol, de bloeddruk en het groeihormoon.

Van piketdiensten raak je de kluts kwijt

De toeslagen die een nachtwerker krijgt, zijn voor nachtwerkers moeilijk te weerstaan, denkt de longarts. "Toch zouden werknemers kritisch moeten kijken of dat het waard is. Voor piketdiensten in de zorg waarbij je telefonisch beschikbaar moet zijn, geldt opnemen voor een half uur werk. Dat lijkt snel verdiend, maar je kan er volledig de kluts van kwijtraken."

“Word je gestoord tijdens de remslaap, dan val je lastig weer in slaap”
Reinier de Groot, longarts

Zo'n verstoring is in de eerste uren van je slaap, wanneer deze diep is, niet zo erg, zegt de slaapdeskundige: je valt dan snel weer in slaap. Word je gestoord in de fase erna waarin je lichaam in de remslaap verkeert, dan val je vaak niet meer in slaap.

"Als je dan ook nog uit bed moet, laadt het lichaam zich weer helemaal op met adrenaline en is de rest van zo'n nacht erg zwaar."

Om de schadelijke effecten van een nachtdienst op het lichaam te beperken, werkt een voorwaarts roterend rooster het beste, zegt De Groot. Een rooster waarin verschillende diensten elkaar afwisselen, met de klok mee: in de volgorde ochtend-middag-nacht.

Nachtelijke sfeer is spannend

De aantrekkingskracht van werken in het holst van de nacht begrijpt De Groot wel. "Toen ik jong was en als arts nachtdiensten draaide, vond ik dat bijna magisch. De sfeer is anders, het is rustiger, je hebt tijd voor een goed gesprek. Maar op een gegeven moment was het genoeg."

Niet voor verpleegkundige Monique. "In de ouderenzorg laten ze je met een contract van 24 uur elke ochtend een paar uur komen. Dankzij de nachtdienst zit ik zo aan mijn wekelijkse 24 uur. Ik ga nooit meer terug naar dagdiensten."