Luchtvaartmaatschappij Virgin Atlantic heeft de eis dat vrouwen in cabinefuncties make-up moeten dragen laten varen. Ook zitten er voortaan altijd broeken bij het uniform, maakte het bedrijf onlangs bekend. De aankondiging laat zien dat het blijkbaar bijzonder is als er géén strenge eisen aan het uiterlijk van stewardessen worden gesteld. Hoe erg is dat?

Vrouwen die in een rok en met "zichtbare, representatieve make-up" op het werk moeten verschijnen; het had voorgelezen kunnen worden op het Polygoonjournaal, maar is in de Nederlandse luchtvaartwereld ook in 2019 nog gangbaar.

Grote vliegmaatschappijen noemen bij navraag van NU.nl stuk voor stuk vergelijkbare eisen: personeel moet er "representatief" uitzien en dat betekent niet voor iedereen hetzelfde.

Eisen bij Nederlandse luchtvaartmaatschappijen

  • Transavia: "Het enige dat we vragen, is wat kleur op het gezicht en het haar verzorgd. Dat laatste geldt voor zowel mannen als vrouwen."
  • KLM: "De crew moet er goed verzorgd uitzien; dat betekent een uniform, verzorgde make-up (lichte en natuurlijke tinten, geen knalrood) en opgestoken haar of het haar in een staart."
  • Corendon: "Wij willen dat onze crews er verzorgd uitzien. Een verzorgde haardracht, neutrale make-up en een uniform dat uniform gedragen wordt, draagt daaraan bij. Er is nog geen stewardess geweest die aangegeven heeft geen rok te willen dragen. Maar als dit het geval is, dan ontvangt zij twee broeken."
  • TUI: Vrouwen hebben maat 36 tot 40, mannen maat 46 tot 52. "De voorschriften voor kleding en make-up zorgen ervoor dat onze crew een uniforme, verzorgde en frisse uitstraling heeft. De make-up moet fris en natuurlijk overkomen en zichtbaar zijn. Overigens maakt een damespantalon als sinds het begin van TUI fly (en haar voorganger ArkeFly) deel uit van het uniform."

Strengere eisen voor vrouwen

"Interessant is dat heel veel van de fysieke eisen vooral voor vrouwelijke werknemers gelden", zegt socioloog Sylvia Holla van Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. "Dit past bij hoe we überhaupt naar vrouwen kijken. We stellen bij hen in het algemeen specifiekere en strengere eisen aan het uiterlijk, hoewel dat ook voor mannen langzaam iets toeneemt."

Van vrouwen andere dingen vragen dan van mannen mag overigens wél volgens de Nederlandse wet. In 2010 klaagde KLM een vrouw met gemillimeterd haar en zichtbare tatoeages aan. De rechter oordeelt dat de vrouw als stewardess bepaalde eisen voor haar uiterlijk had kunnen verwachten. Ze moet zich dus aanpassen aan wat in de maatschappij "normaal" en "vrouwelijk" wordt gevonden, ook al heeft ze daardoor ook in haar vrije tijd "langer hoofdhaar dan gewenst".

“De taken van cabinepersoneel worden traditioneel als vrouwelijk gezien.”
Sylvia Holla, socioloog

De eisen voor het uiterlijk staan bij veel maatschappijen zwart-op-wit. Bij Corendon wordt bijvoorbeeld gesproken van "een verzorgde haardracht, neutrale make-up en een uniform dat uniform gedragen wordt". Bij TUI geldt dat de make-up "fris en natuurlijk" moet overkomen en zichtbaar moet zijn.

De gestelde voorwaarden zijn daarmee erg op vrouwen gericht, maar dat is de luchtvaartdienstverlening ook, zegt Holla. Niet voor niets kennen mensen vooral de vrouwelijke vorm van het woord: stewardess.

Dat is deels te verklaren doordat het merendeel van het cabinepersoneel vrouw is. Holla: "Het past bij de taken, die als traditioneel vrouwelijk worden gezien: het is emotiewerk, waarbij je open, opgewekt en dienstbaar moet zijn."

Stewardessen kennen we, stewards niet

Zodra beroepen als meer 'vrouwelijk' worden gezien, heeft dat overigens ook invloed op de status en het loon dat bij het beroep hoort, zegt Holla.

Een beroep dat niet als specifiek mannelijk of vrouwelijk wordt gezien, heeft volgens de socioloog veel voordelen: "Diversiteit zorgt voor meer gelijkheid", stelt ze. "Bovendien toont onderzoek aan dat het beter is voor de werksfeer en de dienstverlening."

“In de luchtvaartwereld is het opzienbarend wat Virgin doet.”
Sylvia Holla, socioloog

Betekent een stap zoals die van Virgin Atlantic iets voor die gelijkheid? "Voor de luchtvaartindustrie is het in ieder geval opzienbarend." Of het beroep hierdoor diverser wordt wat betreft het uiterlijk van het personeel is volgens de socioloog nog maar de vraag.

"Er zijn naast make-up en kledij nog allerlei andere uiterlijke standaarden die nog steeds gelden in deze industrie. Denk aan confectiemaat of aan zoiets vaags als 'een goede uitstraling'. Deze normen zijn bij veel luchtvaartmaatschappijen ongeschreven, maar daarmee niet minder dwingend."

'Geen klachten over make-upvoorschriften'

Wat vinden de werknemers zelf eigenlijk van de traditionele voorschriften voor luchtvaartpersoneel? Bij de Vereniging Nederlands Cabinepersoneel (VNC) leeft het onderwerp niet. "Wij hebben geen bijzonderheden over make-upvoorschriften bij de maatschappijen te melden en ontvangen geen klachten of vragen van leden hierover", reageert een woordvoerder.

Ook onder de stewardessen aan wie we vragen stellen, heerst het idee dat extra eisen aan het uiterlijk van vrouwen moeten kunnen of zelfs nodig zijn. Iemand noemt de lange uren en de slechte verlichting, waardoor ze er zonder make-up "niet echt gezond uitzag". "Geen make-up vind ik zelf niet kunnen", zegt ook Marloes Bodewes-Bos, die naar eigen zeggen jaren met plezier in de luchtvaart werkte.

“Geen make-up vind ik niet kunnen.”
Marloes Bodewes-Bos, voormalige stewardess

Toch wringt het: de normen uit de luchtvaartindustrie voelen ouderwets. Het stellen van eisen aan het uiterlijk van werknemers is overigens zeker niet iets van vroeger, zegt Holla. Volgens de socioloog gelden er namelijk nog overal uiterlijke normen waar werkgevers mannen en vrouwen aan houden.

Meer eisen door de diensteneconomie

Er ontstaan zelfs meer eisen doordat we nu een diensteneconomie hebben waarin persoonlijk contact - en daarmee zoiets als representativiteit - veel belangrijker wordt. "Maar de normen zijn wel minder expliciet en minder duidelijk: de meeste werkgevers hanteren geen eisenlijstje zoals de luchtvaartindustrie doet."

In die zin vindt Holla de regels voor stewardessen wel beter: "Het pleit voor ze dat ze op papier staan. Het maakt het niet goed, want de normen hebben een uitsluitend en discriminerend effect voor bepaalde mensen. Maar als ze zwart-op-wit staan, kan er tenminste wel over gediscussieerd worden."