Wat als je vriend, familielid of collega het voor mogelijk houdt dat 5G wordt gebruikt om burgers met het coronavirus te besmetten? Of dat het virus eigenlijk een samenzwering is om de wereldbevolking onder de duim te krijgen? Discussies hierover kunnen zomaar uit de hand lopen. Hoe ga je de dialoog aan zonder dat de onenigheid tot een breuk leidt? Twee experts geven tips.

Complotdenkers worden al snel weggezet als 'gekkies' of mensen die zich laten meeslepen door onbetrouwbare bronnen. In tijden van corona krijgen sommigen zelfs het stempel 'covidioten'. Maar bij voorbaat alles afwijzen wat in de buurt van een complot komt, zorgt waarschijnlijk alleen voor meer radicalisering bij de ander, zegt Jaron Harambam, socioloog aan de KU Leuven.

De afgelopen jaren sprak Harambam voor zijn promotieonderzoek met een grote groep mensen uit de complotwereld. Gebaseerd op de lering die hij daaruit trok, moedigt de socioloog iedereen aan zo open mogelijk over complottheorieën te praten. Niet alleen om verdere polarisatie te voorkomen, maar ook om het zicht op de vragen die complotdenkers stellen niet te verliezen.

Het gaat Harambam om de open houding. "Je hoeft het complotverhaal niet te geloven. Maar wanneer je een complotverhaal over 5G gelijk afdoet als een complot, stel je misschien ook niet meer de vraag of die technologie om andere redenen wel veilig of gewenst is."

Wat is complotdenken eigenlijk?

  • Het verschil tussen kritisch denken en complotdenken zit hem in de mate waarin iemand een situatie verklaart door te wijzen op de kwaadaardige intenties van een groep die in het geheim samenspant, zegt radicaliseringsexpert Jelle van Buuren. Jaron Harambam voegt daar nog een voorwaarde aan toe: de wetenschap en andere gezaghebbende instituties moeten de complottheorie als onwaar beoordelen.

Bedenk waarom je in gesprek gaat

In tijden van onzekerheid en veel verandering doen complottheorieën het goed. "Corona is wat dat betreft een perfect storm", zegt Jelle van Buuren, radicaliseringsexpert en universitair docent aan de Universiteit Leiden. Als de maatschappij drastisch verandert en we - zoals in de coronacrisis - op elkaar aangewezen zijn, is het niet zo gek dat gesprekken met tegendraadse complotdenkers tot een verhit debat leiden.

Als eerste raadt Harambam aan om een stap terug te doen. "Ga bij jezelf na wat je met het gesprek wil bereiken", zegt de socioloog. Wil je zijn ongelijk bewijzen? Of juist het dagelijks contact herstellen? Het zal waarschijnlijk geen zin hebben om gelijk de complottheorie onderuit te halen of bijvoorbeeld met bronnen aan te komen zetten, zegt Harambam. Dat kan op een later moment nog als er weer genoeg vertrouwen is opgebouwd.

Verdiep je in de ander

"De manier van contact maken is enorm belangrijk", zegt Harambam. "Complotdenkers zitten vaak al in een dynamiek van zich miskend voelen en leven in een maatschappij waar er een stigma op hun denken zit. Vermijd daarom het woord complot of omschrijvingen als 'bizar', 'irrationeel' of 'gevaarlijk', maar stel open vragen zonder daar een mening in te hebben. Waarom denk je dit? Hoe zit dat en waar ben je dat tegengekomen?"

“Als het bijvoorbeeld om racisme, antisemitisme of ge­welds­fan­ta­sieën gaat, kan en moet je daar een grens trekken.”
Jelle van Buuren, radicaliseringsexpert

"Het is belangrijk om door de regels van het complotverhaal heen te lezen en te kijken naar wat erachter ligt", zegt Van Buuren. "Vaak is dat onzekerheid, angst, wantrouwen en het zoeken naar houvast. Daar kun je het op een gelijkwaardige manier over hebben, omdat iedereen dat soort gevoelens kent en herkent."

Complotdenkers identificeren zich als kritische denkers en hebben vaak al een heel onderzoeksavontuur achter de rug, voegt de socioloog eraan toe. "Dus laat ze zelf kritisch zijn over hun eigen bronnen en denkbeelden en verdiep je er zelf in. Als het allemaal onzin blijkt te zijn, hoef je het niet te geloven. Maar wanneer je samen in die onderzoeksdynamiek komt, schept dat ook echt een band."

Geef je grenzen aan

"Jouw zorgen, gevoelens en wensen hebben ook een plek", benadrukt Harambam. En die mag je ook uiten. Druk die dan wel zoveel mogelijk vanuit jezelf uit: wat zijn jouw zorgen over het verhaal van de ander?

"Als het bijvoorbeeld om racisme, antisemitisme of geweldsfantasieën gaat, kan en moet je een grens trekken", zegt Van Buuren. "Maar dan gaat het niet zozeer om het complotverhaal, als om zaken die in een democratische samenleving niet thuishoren en op een gegeven moment strafbaar zijn. En soms houdt een discussie ook op."