Komende week is Mark Rutte precies tien jaar premier van Nederland. In die periode heeft hij een tig aantal debatten in de Tweede Kamer gevoerd. Soms pittig, scherp en venijnig. Maar ook als een positieve uitkomst bij voorbaat kansloos lijkt, weet hij zijn opponenten na al die jaren nog steeds te paaien, verwarren of verrassen. Hoe flikt hij dit?

Zoekgeraakte bonnetjes of memo's, geen "actieve herinneringen" aan gesprekken en gebroken beloftes, er zijn genoeg momenten waarop Kamerleden zwaar geïrriteerd raken en het helemaal hebben gehad met de goedlachse Rutte die zich overal onderuit lijkt te praten.

Hij liep naar eigen zeggen in de loop der jaren een aantal krassen op, maar doorstaat vrijwel elke debatstorm. Zelfs tijdens de coronacrisis heeft hij de controle.

"Hij is van de buitencategorie in de Tweede Kamer", zegt debatexpert Roderik van Grieken, directeur van het Nederlands Debat Instituut, tegen NU.nl.

"Hij komt vooral deskundig over", vindt Jaap de Jong, hoogleraar Journalistiek en Nieuwe Media aan de Universiteit van Leiden. "Hij is heel erg in controle. Ontspannen en onvermoeibaar met bovengemiddeld veel energie."

Van Grieken en De Jong analyseren al sinds 2007 de Algemene Politieke Beschouwingen en kiezen als juryleden iedere keer een winnaar van het belangrijkste debat van het jaar. Rutte heeft deze prijs al drie keer gewonnen.

Tien jaar Rutte: opvallende en opmerkelijke uitspraken
243
Tien jaar Rutte: opvallende en opmerkelijke uitspraken

'Van de baas van Nederland verwacht je meer visie'

Volgens beide kenners beheerst Rutte de drie belangrijkste eigenschappen van een goede debater tot in de puntjes: deskundigheid, welwillendheid en geloofwaardigheid.

Van Grieken: "Rutte zit sinds 2002 in de politiek. Hij weet meestal beter dan degene die tegenover hem staat wat de details en grote lijnen van een dossier zijn."

Bij geloofwaardigheid moet niet per se worden gedacht aan de inhoud van wat Rutte zegt. Hij heeft inmiddels wat valse beloftes (1.000 euro voor werkenden, geen cent meer naar de Grieken, niet morrelen aan de hypotheekrenteaftrek) op zijn naam staan die hem regelmatig worden nagedragen.

"Met geloofwaardigheid bedoel ik dat de boodschap en de boodschapper dicht bij elkaar staan", legt Van Grieken uit. "Rutte excelleert daarin. Hij zal zelden een toneelstukje opvoeren. Of Rutte nou voor een zaal met boze Zeeuwen staat of naast de Amerikaanse president Donald Trump zit, hij oogt altijd ontspannen."

De premier doet natuurlijk niet alles goed. "Soms schiet hij uit zijn rol als goedgemutste leider van het land", zegt De Jong. "Wanneer hij 'rot op' zegt tegen Turkse Nederlanders, relschoppers het liefst zelf in elkaar wil slaan of stelt dat voetbalsupporters in stadions hun bek moeten houden."

Rutte is ook niet de persoon met grote, filosofische ideeën. "Van de baas van Nederland verwacht je iets meer visie", aldus De Jong.

Toon interesse in de vragensteller en neem zo de regie

Van Grieken en De Jong herkennen inmiddels de debattechnieken die de premier het meest gebruikt. Zo gaat hij zelden hard tegen de stelling van een vragensteller in, zegt Van Grieken. "Hij denkt vaak mee. 'Een interessant punt dat u aansnijdt.' Of: 'U hebt helemaal gelijk, u vindt mij hier op uw weg.' In alle varianten komen deze vormen in debatten voorbij."

Die techniek laat volgens Van Grieken aan de kijker zien dat je naar je opponent luistert. Ook creëer je sympathie bij de vragensteller en zet je jezelf neer als leider, omdat je iedereen erbij betrekt. "Je neemt daardoor de regie en je bent in controle. Dat is misschien wel het belangrijkste."

Zaai verwarring door vragen op te knippen

De Jong ziet dat Rutte lastige vragen graag opsplitst. "'Even afpellen', zegt hij dan. Vervolgens beantwoordt hij de door hem gecreëerde vragen in een door hem gekozen volgorde."

Zo creëert Rutte zijn eigen bouwwerk, vervolgt de hoogleraar. "Hij kan zo het lastige deel wegmoffelen en het andere met bravoure beantwoorden."

Van Grieken onderschrijft dit: "Door vragen op te knippen, stuurt hij je zo het bos in. Dat doet Rutte heel slim en vernuftig. Hij neemt zijn opponenten eerst mee voor een prachtige wandeling. Gaandeweg vraagt de vragensteller zich af: waarom ben ik hier eigenlijk? Maar dan is het al te laat en ben je verdwaald. Je ziet de Kamerleden dan bij de microfoon weglopen."

Bied (op tijd) je excuses aan

Waarin Rutte zich volgens Van Grieken en De Jong echt van andere politici onderscheidt, is dat hij met regelmaat door het stof gaat. "Als je een fout toegeeft, dan kan dat een teken van zwakte zijn. Maar als je goed timet, net voordat mensen je aan de muur kunnen vastspijkeren, dan is het juist krachtig", zegt Van Grieken.

In de zomer van 2016, ruim voordat de campagne voor de Tweede Kamerverkiezingen begon, bood Rutte in een interview met De Telegraaf zijn excuses aan voor zijn gebroken beloftes. "Laat ik daar volstrekt helder over zijn: ik zeg daar sorry voor", aldus de premier tegen de krant.

Op het juiste moment sorry zeggen, is volgens Van Grieken een kunst. "Kijk naar hoe Halbe Zijlstra zich als minister van Buitenlandse Zaken moest verdedigen over een verzonnen ontmoeting met de Russische president Vladimir Poetin. Of naar minister van Justitie Ferd Grapperhaus toen bekend werd dat de coronaregels op zijn eigen bruiloft niet werden nageleefd. Zij bleven eindeloos draaien. Er kwamen excuses, maar te laat."

Je moet je excuses ook doseren, vervolgt Van Grieken. "Ga je heel erg door het stof of zeg je alleen dat het anders had gekund?"

Van Grieken ziet slechts een enkele keer dat Rutte het ultieme middel in de strijd gooit: zichzelf. "Dat gebeurt pas als er geen argumenten meer zijn, zoals bij de afschaffing van de dividendbelasting. Hij voelde 'tot in zijn diepste vezels' dat dit nodig was. Niemand wilde het, Rutte heeft die maatregel anderhalf jaar min of meer in zijn eentje verdedigd. Dat het nog zo lang heeft geduurd, is een godswonder."

Hoe is Rutte in debatten te bestrijden?

Volgens Van Grieken is het "ongelooflijk moeilijk" om Rutte in debatten te bestrijden. "Je moet proberen zijn trucjes bloot te leggen."

Een andere manier is zijn geloofwaardigheid onderuithalen. "Maar ook na tien jaar zie je dat men moeite heeft om grip op Rutte te krijgen. Ik zie nog geen metaalmoeheid."

Rutte zegt zelf nog geen besluit te hebben genomen of hij opnieuw lijsttrekker van de VVD wil worden in aanloop naar de verkiezingen in maart volgend jaar.

De Jong adviseert zijn opponenten in vragen geen lange aanloop te nemen. "Zo geef je Rutte de kans om op verschillende punten in te gaan, waardoor hij delen ook weer kan ontwijken. Geef hem niet het voorzetje waardoor hij kan zeggen: 'Even afpellen.'"

Antwoorden die Rutte vaak gebruikt om vragen te ontwijken

  • 'Op als-dan vragen geef ik geen antwoord'
  • 'In uw vraag zitten allemaal aannames'
  • 'Ik ga niet in op specifieke personen of bedrijven'
  • 'Uit die gesprekken kan ik niet citeren'
  • 'We doen dit stap voor stap'
  • 'We moeten eerst alles even op een rijtje zetten'
  • 'Laten we dit even afpellen'
  • 'Je zit nu drie spades diep in de techniek'
  • 'Dat zoeken we even uit, daar kom ik later op terug'
  • 'Daar heb ik geen actieve herinnering aan'