Anderhalve minuut: zo lang duurde het voordat DNA-expert Arnoud Kal, met snel kloppend hart, doorhad dat het DNA-profiel van Jos B. een match opleverde met de sporen op het lichaam van Nicky Verstappen. Maandag begint de inhoudelijke behandeling van de zaak. Met NU.nl blikt Kal terug op de doorbraak waar het allemaal mee begon.

Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) had wel vaker doorbraken in lang onopgeloste onderzoeken. Milica van Doorn, Marianne Vaatstra: deze zaken kwamen tot een doorbraak in de laboratoria van de afdeling Biologische Sporen, waar Kal met ongeveer 120 collega's werkt.

Dat de cold case-Nicky Verstappen ook aan dit rijtje toegevoegd zou gaan worden had iedereen wel gehoopt, maar er werd niet van uitgegaan. In februari 2018 is aan duizenden mannen gevraagd hun DNA af te staan om dit te vergelijken met sporen die op de elfjarige Nicky zijn gevonden; een zogeheten DNA-verwantschapsonderzoek.

"In het begin vroegen collega's steeds of er al een match was. Ik moest toen steeds nee zeggen", zo vertelt Kal over deze periode. Na een tijdje stopten de meesten met vragen. En toen was de dag opeens daar.

Die bewuste 8 juni 2018 bekijkt Kal niet een profiel vanuit het DNA-verwantschapsonderzoek, maar een profiel dat de politie heeft verkregen in de woning van een vermiste persoon. Deze 55-jarige man uit Simpelveld is in het onderzoek naar voren gekomen omdat hij in het gebied woonde ten tijde van het misdrijf en niet vrijwillig DNA wilde afstaan. Tweemaal stonden de agenten vergeefs aan zijn deur.

Als zijn familie hem als vermist opgeeft, krijgt de politie de kans om persoonlijke spullen met DNA uit zijn woning te halen en dit aan het NFI te geven. "Het duurde ongeveer anderhalve minuut voor ik doorhad dat het ging om een match", zo vertelt Kal. "Mijn hart klopte steeds sneller."

Profiel Jos B., verdachte in zaak-Nicky Verstappen
137
Profiel Jos B., verdachte in zaak-Nicky Verstappen

'Informatie mocht Jos B. niet bereiken'

De DNA-expert roept er snel een tweede paar ogen bij, want "zoiets laat je nog geen minuut liggen". Dit tweede paar ogen bevestigt wat Kal al dacht: het is een match. Hierop wordt de zaaksofficier bij het Openbaar Ministerie (OM) snel ingelicht. "En die was erg verrast", weet Kal nog.

Maar daar blijft het voorlopig bij. "Aan de ene kant wil je zoiets graag groots bekendmaken. Maar aan de andere kant mocht de informatie de persoon zelf niet bereiken. Straks doet hij zichzelf iets aan", aldus Kal. Ook was er de angst dat B., die nog altijd vermist was, het vliegtuig zou pakken naar een ver oord. "We zijn altijd heel voorzichtig, maar in deze zaak was dat al helemaal belangrijk."

De eerste match kwam dus niet vanuit het DNA-verwantschapsonderzoek, waarin specifiek wordt gekeken naar het Y-chromosoom. Elk gezond mens heeft 23 paar chromosomen, waarvan er eentje (het Y-chromosoom) vrijwel ongewijzigd generaties lang wordt doorgegeven van vader op zoon.

Op die manier kan worden gekeken of de mannen die vrijwillig DNA hebben afgestaan mogelijk familie zijn van degene die het DNA op de plaats delict heeft achtergelaten. Het net kan zich sluiten zonder dat de dader zelf DNA hoeft af te staan.

Maar voor lang niet elke zaak kan het ingezet worden. Dat is bijvoorbeeld afhankelijk van of er (bruikbaar) DNA-materiaal is aangetroffen op de plaats delict. "En DNA-verwantschapsonderzoek op deze schaal is natuurlijk een groot beroep op vrijwilligers die zelf onschuldig zijn. Je vraagt het meest persoonlijke dat ze hebben van ze", voegt Kal toe.

“Zelfs NFI-directeur wist niet van DNA-match”
DNA-expert Arnoud Kal

Zelfs directeur NFI niet op de hoogte van match

Terwijl het voor de rest van de NFI-medewerkers business as usual is, werkt een klein groepje van de experts in stilte aan een dubbelcheck. "Het is een tweede natuur van NFI'ers om extra controles te doen en zo zeker mogelijk te zijn", zegt Kal. Direct na die eerste match is DNA ontvangen van twee mannelijke familieleden van B. Hier komt opnieuw een bevestigend resultaat uit: de Y-profielen matchen.

Maandenlang wisten alleen direct betrokken NFI-specialisten van de match. "Dus niet de teammanagers, zelfs de directeur van het NFI wist het niet", vertelt de DNA-expert. Het was een periode van halve waarheden vertellen aan iedereen die vroeg naar de zaak. "We zijn nog bezig met het onderzoek", zei Kal dan bijvoorbeeld. Wat technisch gezien natuurlijk wel klopte.

Zelfs zijn eigen vrouw kwam er tijdens de persconferentie pas achter. "Net als de rest van Nederland. Dat is soms wel lastig, maar tegelijkertijd is ze ook wel wat gewend. Al moet het ook voor haar wel vreemd zijn geweest dat ik de avond voor de persconferentie doorwerkte en in een hotel sliep."

Arnoud Kal tijdens een van zijn interviews over zijn werk. (Foto: ANP)

Geen champagnefles ontkurkt

Op de vraag of hij de champagnefles ontkurkte of op z'n minst een taartje voor zichzelf kocht na het vinden van de match, is Kal duidelijk: nee. "Zo'n match is bijzonder, maar tegelijkertijd ook de start van een heel nieuwe fase. Zeker voor de nabestaanden, die nog veel vragen hebben." Feestvieren zou op dat moment ongepast zijn, zo legt de expert uit.

Daarbij: B. was nog steeds niet gearresteerd. Dat gebeurde een aantal dagen na de persconferentie, in Spanje. "Natuurlijk hoop je op een match en dat de politie hem meteen kan oppakken in zijn woning. Aan de andere kant liep het onderzoek al lang en hebben we zoveel onverwachte gebeurtenissen gehad", nuanceert de DNA-expert. "Zoals verdachten die toch geen match bleken te zijn. Het doel was dus vooral informatie proberen te vinden waarmee het onderzoeksteam verder zou kunnen."

Jos B. tijdens een eerdere zitting. (Tekening: Adrien Stanziani)

Is DNA-match ook daderbewijs?

De vraag die bij het proces centraal zal staan, is of het DNA-spoor aantoont dat B. schuldig is aan het misbruiken en doden van de elfjarige Nicky. Hierover zal Kal zich in ieder geval niet uitlaten.

Gerald Roethof, advocaat van Jos B., betoogt dat de DNA-match niet aantoont dat zijn cliënt schuldig is. Zo gaat het niet om sperma of bloed, wat je zou verwachten in een zedenzaak, maar om huidschilfers en haar.

Kal zal de rechtszaak in ieder geval zijdelings gaan volgen, om erachter te komen welke betekenis het DNA-onderzoek in de zittingszaal zal krijgen. "Als de zaak rond is en de rechter de juiste persoon achter de tralies heeft gezet, geeft het veel voldoening dat ik daar een stukje aan heb kunnen bijdragen."