Al ruim 25 dagen gaan duizenden Belarussen de straat op om te demonstreren tegen Alexander Lukashenko, 'de laatste dictator van Europa'. Nu de positie van de president steeds benarder wordt, lijkt ook Rusland baat te hebben bij een snelle oplossing. En dan is er geen redden meer aan.

Voordat de verkiezingen in Belarus (wat we eerder Wit-Rusland noemden) een kleine maand geleden begonnen, was de chaos in het land al bijna compleet. Oppositieleden werden opgepakt of vluchtten en protestbewegingen kwamen op gang.

Lukashenko handelde als een kat in het nauw: hij zocht een rechtstreekse confrontatie met zijn Russische evenknie (en tevens belangrijkste handels- en veiligheidspartner) Vladimir Poetin.

"Lukashenko wordt altijd gepresenteerd als de laatste dictator die voor niets bang is. Dus het gedoe wat hij met Rusland creëerde door het oppakken van Russische huurlingen pakte heel negatief voor hem uit", zegt Michael Kemper, hoogleraar Oost-Europese Studies aan de Universiteit van Amsterdam. "In plaats van proberen Rusland te vriend te houden, bracht hij Poetin in verlegenheid. Lukashenko ging daar een rode lijn over."

Ook het wél laten doorgaan van een militaire parade in Minsk, terwijl Poetin deze vanwege het coronavirus annuleerde, was een schop tegen de Russische schenen.

Toch zal Rusland Lukashenko en Belarus niet van zich afduwen. Integendeel, schetst Kemper en zegt ook Wim van Meurs, hoogleraar Europese Politieke Geschiedenis aan de Radboud Universiteit. Maar de kans dat Lukashenko's positie nog is te redden, is volgens beide hoogleraren uiterst klein.

Lukashenko sprak op 22 augustus zijn aanhangers nog toe om te laten zien dat hij voldoende steun geniet onder het volk. (Foto: Pro Shots)

Spel wordt gespeeld in Rusland

Om te begrijpen waarom Rusland in Belarus zo'n belangrijke rol speelt, moet je terug naar 1991: het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Al sinds het begin van het bestaan van Belarus als onafhankelijke staat zit Lukashenko in de nationale politiek. Als partijleider van de Communisten voor Democratie stemde hij tegen het uiteenvallen van de federale staat. Lukashenko heeft er daarna ook nooit een geheim van gemaakt terug te verlangen naar de tijd van de Sovjet-Unie en heeft altijd nauwe banden onderhouden met zijn grote buurman.

Voor Rusland heeft Belarus een waardevolle rol: het is een van de laatste voormalige Sovjetlanden die nog loyaal zijn aan Moskou en bovendien ook cultureel nog zeer verbonden is. Mede daarom is Poetin nu erg alert. "Een overwinning van de protestbeweging zou voor Rusland een erg slecht signaal zijn", stelt hoogleraar Van Meurs. "Het zou betekenen dat het risico bestaat dat ook in Rusland zoiets op gang komt en dat wil je vooral niet voeden door een succes in Belarus als precedent neer te zetten. Ze zijn daarom achter de schermen al hard aan het nadenken over een opvolger en hoe ze controle kunnen terugkrijgen. Het lijkt wel of Lukashenko dit nu ook beseft en in een soort wachtstand zit."

De laatste week laten Russische hooggeplaatsten zich steeds vaker zien in Belarus. Dinsdag spraken de ministers van Buitenlandse Zaken elkaar en donderdag sprak de Russische premier Mikhail Mishustin met Lukashenko. Mishustin zei na afloop van die gesprekken dat er voortgang is gemaakt met de vorming van een gemeenschappelijke unie. Hoewel Lukashenko altijd heeft gezegd voor de soevereiniteit van Belarus te zijn, kan een verdere samenwerking tussen de twee landen voor hem een uitweg betekenen.

Het zou voor Poetin in ieder geval het gewenste einde van de onwenselijke situatie in Belarus zijn. Bovendien komt dan een wens van de Russische president uit; Poetin heeft altijd gezegd Belarus economisch, militair, politiek en juridisch verder te willen integreren met Rusland. Volgende week spreken Poetin en de Belarussische president elkaar.

Lukashenko zal nooit aftreden zonder garanties

Mocht de door Poetin zo gewenste eenheid er niet komen, dan is het onwaarschijnlijk dat Lukashenko zomaar zal aftreden. Dat doet hij pas als zijn veiligheid en belangen voldoende beschermd zijn, stelt Kemper. Ook zal Rusland alsnog moeten instemmen met een geschikte opvolger. "Als dat is gebeurd, kan er een transitie plaatsvinden. Dat is de enige manier om dit vreedzaam te laten eindigen."

Zonder deze garanties en een pro-Russische opvolger, zal Rusland Lukashenko niet snel laten vallen. Daar doen zijn eerder genoemde provocaties weinig aan af. "Het belang is dat Rusland de omliggende landen bij zich wil houden en niet onder de invloed van de NAVO wil laten komen. Het is het typische zwart-witdenken van Moskou: alles wat niet vóór ons is, is tegen ons."

Oproer in Belarus: Wie is 'laatste Europese dictator' Lukashenko?
232
Oproer in Belarus: Wie is 'laatste Europese dictator' Lukashenko?

Het Westen kijkt toe

Het Westen speelt in de kwestie-Belarus nog altijd de rol van toeschouwer. Economisch hebben deze landen weinig te maken met Belarus (Nederland exporteerde in het afgelopen jaar voor slechts 245 miljoen euro naar Belarus, ongeveer net zoveel als naar Ethiopië of Guinee) en politiek gezien heeft de EU (en de rest van het Westen) baat bij een stabiel Belarus. Bovendien zal deze groep landen nooit met harde sancties komen, omdat dit door Rusland (met ruim 6 miljard euro aan export een voor Nederland veel belangrijkere handelspartner) als provocatie kan worden opgevat.

Sancties zouden ook weinig uithalen. "De Belarussen kunnen nergens heen. Het is niet zo dat de EU alle poorten opengooit en zegt: jongens kom maar bij ons en ga weg bij Rusland. We houden ons hier echt afzijdig", aldus Kemper.

De Baltische Staten - en EU-lidstaten - Litouwen, Estland en Letland vormen hierop een uitzondering. Maar de door deze landen opgelegde sancties stellen volgens de hoogleraar weinig voor en kunnen juist contraproductief werken. "Ze duwen Lukashenko alleen maar meer en meer in de handen van het Kremlin."

Hoe zou Belarus er na Lukashenko uitzien?

Ook de wanhopige hulpkreten van oppositieleider Svetlana Tikhanovskaya, die veel Belarussen als de winnaar van de recente verkiezingen zien, zullen het Westen niet tot serieuze actie dwingen. Want wat levert het op? Zelfs bij een nieuwe president moet geen prowesterse koers worden verwacht, stelt Van Meurs. "Het dagelijks leven in Belarus zal dan wellicht liberaler worden, waardoor de onrust iets zal afnemen. Maar niet meer dan dat, want de deelnemers aan de protestbeweging zijn geen radicaal anti-Russische en pro-Europese activisten."

Kemper: "Er werken in Belarus veel mensen voor de staat die voor hun geld daarvan afhankelijk zijn. Er zijn maar weinig mensen die minder staat willen."

De Belarussische oppositieleider Svetlana Tikhanovskaya leidt de zogenoemde overgangsbeweging vanuit de Litouwse hoofdstad Vilnius. (Foto: Pro Shots)

Waarom noemen we Wit-Rusland voortaan Belarus?

  • Sinds de onafhankelijkheid in 1991, na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, heet het land officieel de Republiek Belarus. In officiële teksten wordt dan ook die benaming gebruikt. Belarus doet meer recht aan hoe de bevolking het land zelf noemt. Sommige Belarussen nemen vanwege de associatie met Rusland aanstoot aan de benaming Wit-Rusland. Voorheen gebruikten we de ingeburgerde naam Wit-Rusland, omdat die voor veel lezers herkenbaarder is.