We moeten ons inmiddels bijna een half jaar aan de anderhalvemeterregel houden. Maar in drukke winkelstraten, op familiefeestjes of op een borrel op het werk lukt dat lang niet altijd. Waarom vinden we dit zo ingewikkeld?

"Een groot deel van ons gedrag verloopt onbewust", zegt Suzie Geurtsen, gedragspsycholoog bij onderzoeks- en adviesbureau D&B. "Dat gedrag is gestuurd door eeuwenoude basisbehoeften en omgevingsfactoren."

Volgens haar is de behoefte aan contact maken met anderen en bij een groep willen horen een van die basisbehoeften. "Heel vroeger gaf dit ons een overlevingsvoordeel, en het zit daardoor diepgeworteld in onze hersenen. Afstand houden van onze familie en vrienden gaat dus tegen onze natuur in en kost daardoor veel moeite."

Daarnaast is de 1,5 meter een "grijs gebied, omdat we dit niet voortdurend kunnen of willen checken", zegt Paul van Lange, hoogleraar sociale psychologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. "En bij alles wat grijs is, gaan mensen, als individu en als groep, door gebrek aan duidelijkheid sterker in de richting van hun natuurlijke neiging."

Ook na alcoholgebruik, maar ook bij stress of vermoeidheid, kan de anderhalvemeterregel minder goed worden nageleefd, doordat de cognitieve capaciteiten (het verwerken van kennis en informatie) dan verminderen, legt Pepijn van Empelen, sociaal psycholoog bij TNO, uit. "Dat zijn risicomomenten. We zijn dan minder in staat om de keuze om ons aan de anderhalvemeterregel te houden vol te houden."

Onder meer alcoholgebruik leidt ertoe dat de anderhalvemeterregel minder goed kan worden nageleefd. (Foto: Pro Shots)

'Een belangrijke vraag is: waar doe ik het voor?'

Er is een sterke motivatie nodig om het bewaren van voldoende afstand vol te houden, en zeker op de lange termijn is dat soms lastig, weet Van Empelen. "Een belangrijke vraag is: waar doe ik het voor? Zeker als de effecten op de korte termijn niet zichtbaar zijn, worden al snel de lasten gevoeld, maar niet de lusten."

En die effecten op de korte termijn van het volhouden van de anderhalvemeterregel zijn inmiddels wat lastiger zichtbaar dan aan het begin van de coronacrisis. Toen stroomden de ziekenhuizen vol en dreigden de intensive cares overvol te raken. En hoewel het aantal besmettingen de afgelopen weken weer flink steeg, klinken er nog geen paniekberichten uit de zorg.

Van Empelen deed namens TNO onlangs onderzoek naar hoe mensen het best gestimuleerd kunnen worden om de anderhalvemeterregel vol te houden. Een van de manieren was mensen bewust maken van de kwetsbaarheid van anderen die hulp nodig hebben.

Tijdens dat "empathie-experiment" kregen de deelnemers beelden van een oudere vrouw met astmatische klachten te zien. Als ze naar de supermarkt ging, droeg ze handschoentjes, en afspraken maakte ze niet meer. "Maar om een infectie te voorkomen, was ze ook afhankelijk van het gedrag van anderen. Ze deed daar dus een beroep op", legt Van Empelen uit. "We zagen dat het voorbeeld van die vrouw bijdroeg aan de genegenheid van mensen om zich aan de 1,5 meter te houden."

Afstandsregel naleven lijkt op stoppen met roken

Diep vanbinnen weten veel mensen waarschijnlijk wel dat het houden van 1,5 meter helpt bij de bestrijding van het coronavirus, maar toch houden ze zich er lang niet altijd aan. Het lijkt op roken, wat mensen doen, terwijl ze weten dat het slecht voor hen is. En hetzelfde geldt voor ongezond eten.

"Ik vind het een hele terechte vergelijking", zegt Van Empelen. "Alle rokers weten wel dat het ongezond is. Er zijn rokers die veel stoppogingen hebben gedaan, maar bij wie dat niet is gelukt. Het gaat ook niet om een eenmalige verandering, maar om een langdurige."

Om bij het voorbeeld van de roker die wil stoppen te blijven: het helpt volgens de sociaal psycholoog van TNO ook niet als een net gestopte roker in een omgeving komt waar mensen roken. "De kans om terug te vallen, is dan veel groter."

Hij ziet hetzelfde gebeuren bij mensen die zich aan de anderhalvemeterregel proberen te houden. "Toen we van de lockdown naar een nieuwe situatie met meer vrijheden gingen, kwamen mensen vaak terecht in oude situaties. Dat betekende ook dat ze in oude gewoontes vielen. Het aanleren van nieuw gedrag is moeilijk en echt iets wat mensen duurzaam vol moeten houden."

1,5 meter afstand, of toch 2? Waarom dit per land verschilt
109
1,5 meter afstand, of toch 2? Waarom dit per land verschilt

Mensen moeten 'duwtjes' in juiste richting krijgen

Net als bij het tegengaan van roken, helpt het volgens Van Empelen om de omgeving in te richten op de anderhalvemetersamenleving. "Daardoor kunnen we het gewenste gedrag bevorderen en oude gewoonten afleren."

Volgens VU-hoogleraar Van Lange helpt het daarom om mensen wat "duwtjes" in de juiste richting te geven. "Zorg ervoor dat de omgeving mensen via pijlen, looproutes en ruimte bewust en onbewust aanspoort tot het houden van afstand."

Wat ook helpt, is het vooraf maken van een plan waarop je kunt terugvallen wanneer je in een lastige situatie terechtkomt. "Als je op een feestje bent en je vrienden komen dichtbij, dan kan je zeggen dat je het heel gezellig vindt, maar graag afstand wilt houden om je ouders te beschermen", noemt Geurtsen een optie. "Als je zo'n script al van tevoren in je hoofd hebt, wordt het op feestjes makkelijker om vol te houden."

In het onderzoek dat TNO onlangs deed, zag Van Empelen dat ook. "Als-dan-plannen helpen mensen om een besluit te nemen als bijvoorbeeld de supermarkt drukker dan verwacht is of als ze een bekende tegenkomen die te dicht in de buurt komt."

Hoewel de anderhalvemeterregel lang niet altijd goed wordt opgevolgd, benadrukt Geurtsen het belang van aantonen dat het vaak ook wél goed gaat. "Mensen zijn heel gevoelig voor wat anderen doen, vooral in onzekere tijden als deze. Als duidelijk is dat de meeste anderen het goed doen, volgen mensen dit voorbeeld. Andersom werkt dit ook zo: als de overheid, maar ook de media, vaak communiceert dat het misgaat, zijn mensen sneller geneigd om ook geen afstand meer te houden."