Hij is al 26 jaar de feitelijke alleenheerser van Wit-Rusland: Alexander Lukashenko (65), 'de laatste dictator van Europa'. Als geopolitiek koorddanser speelt hij Rusland en het Westen tegen elkaar uit, maar zijn positie staat nu in eigen land onder grotere druk dan ooit. Vooral jongere Wit-Russen zijn klaar met zijn wanbeleid in de coronacrisis, de slechte staat van de economie en zijn lange, repressieve regime.

Wit-Rusland gaat zondag naar de stembus voor de presidentsverkiezingen, waarvan bijna niemand verwacht dat ze eerlijk zullen verlopen. Toch heeft Lukashenko het dit keer lastiger dan in het verleden: de oppositie is verenigd achter één kandidaat, die tienduizenden Wit-Russen op de been brengt.

Lukashenko, ooit directeur van een collectieve staatsboerderij, kwam na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie landelijk in de belangstelling als voorzitter van de anticorruptiecommissie van het Wit-Russische parlement. Hij werd gezien als een energieke en welbespraakte corruptiebestrijder.

Zijn populariteit bracht hem de overwinning in de eerste (en laatste) democratische verkiezingen in 1994, waarin hij meedong als onafhankelijke kandidaat. Lukashenko werd president.

Na een referendum in 1996 breidde hij de macht van het staatshoofd ten opzichte van het parlement flink uit en voegde hij twee jaar toe aan zijn eigen regeringstermijn. Hij won in 2001 een tweede termijn, breidde in 2004 de limieten weer uit en won opnieuw in 2006 en 2010. Volgens internationale waarnemers waren die verkiezingen niet vrij en eerlijk.

Wit-Rusland arresteert opnieuw demonstranten
Wit-Rusland arresteert opnieuw demonstranten

Hunkeren naar de Sovjet-stabiliteit van weleer

Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie brak in de meeste staten die daar deel van uitmaakten een chaotische periode aan. De landen kampten met economische problemen, grootschalige corruptie en politieke en maatschappelijke onrust. Lukashenko maakte zich geliefd door de stabiliteit in Wit-Rusland te bewaren. Voor veel Wit-Russen, vooral op het platteland, woog dat zwaarder dan de verwerving van burgerlijke vrijheden.

De Wit-Russische economie is ook 'klassiek Sovjet': een planeconomie met een nadruk op (en flinke staatssubsidies voor) landbouw en zware industrie. Het land is economisch zwaar afhankelijk van Rusland. Zo'n 10 procent van de Wit-Russische economie rust bijvoorbeeld op de raffinage van ruwe olie uit Rusland en doorverkoop aan West-Europa.

Lukashenko heeft een stalinistische leiderschapsstijl, waarin de persoon van de president centraal staat. Hij zet zichzelf neer als een gewone vent - een man van het volk - en leunt bij de bescherming van zijn macht sterk op de geheime politie (die nog steeds KGB heet). Het parlement is tandeloos, de liberale oppositie stond lange tijd volledig buiten spel en de media worden streng gecensureerd. Veel oppositieleden en activisten draaiden voor jaren de cel in, terwijl sommige anderen spoorloos verdwenen.

Zijn autoritaire regime leverde de Wit-Russische president in het Westen de bijnaam 'de laatste dictator van Europa' op. Voor zijn Wit-Russische aanhangers is hij 'Batka': 'Vader'.

Grote broer met hongerige blik in z'n ogen

Lukashenko zag Rusland jarenlang als de grote broer en het Westen als de grote boeman, die hij de schuld gaf van elke tegenslag.

De twee landen vormden in 1997 een supranationale unie, de Eenheidsstaat van Rusland en Wit-Rusland. De Russische president Boris Jeltsin - dramatisch impopulair aan het einde van zijn eerste termijn - wilde de Russische kiezers paaien door een appel te doen op hun heimwee naar het Sovjet-tijdperk. Lukashenko zag zich op zijn beurt Jeltsin wel opvolgen: als de unie zou leiden tot een gedeelde nationaliteit, zou hij zich daarvoor verkiesbaar kunnen stellen. De Wit-Russische afhankelijkheid van olie en aardgas uit Rusland was een tweede krachtige motivatie.

De Eenheidsstaat bleef een papieren tijger. Onder Jeltsins opvolger Vladimir Poetin zag Lukashenko zijn ambities verdampen. Poetin bracht de Russische staat onder zijn persoonlijke controle en concentreerde alle macht in Moskou. De voormalige Oostblokstaten werden geleidelijk niet langer behandeld als verloren zonen, maar als ondergeschikten die best wat mochten terugdoen voor hun toegang tot goedkope Russische grondstoffen. Het Kremlin streeft nog steeds naar eenwording met Wit-Rusland, maar dan door het land in te lijven in de Russische federale staat.

Lukashenko danst op het geopolitieke koord

Met Poetin aan het hoofd streeft Rusland naar meer internationale invloed. Dat probeert het land te bereiken met buitenlandse militaire avonturen, zoals de oorlog met Georgië (2008), de annexatie van de Krim (2014) en de oorlog in Oost-Oekraïne en met geopolitieke stokerij, zoals inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen (2016). De relaties met de VS en Europa zijn op een dieptepunt beland.

Lukashenko weet Rusland en het Westen regelmatig tegen elkaar uit te spelen. Wit-Rusland is de enige bondgenoot op de Russische westgrens, waar de Baltische staten zich gretig lieten opnemen in de EU en de NAVO en ook Oekraïne naar Europa lonkt. Tegelijkertijd klaagt de Wit-Russische president regelmatig bij de EU dat Rusland zijn land in een economische wurggreep houdt.

Eind vorig jaar dreef Rusland het economische conflict met Wit-Rusland op de spits door de oliekraan dicht te draaien. Lukashenko kondigde aan dat hij de economie van zijn land wilde losweken van Rusland en haalde de banden met het Westen aan. Moskou schrok en maakte binnen twee weken afspraken met Minsk over lage tarieven voor Russische bodemschatten.

Voor Brussel is Lukashenko problematisch. Hij is als dictator moreel verwerpelijk, maar garandeert wel de Wit-Russische onafhankelijkheid van Rusland. Als hij het veld zou ruimen, geeft dat Poetin mogelijk een opening voor (militaire) inmenging, precies zoals gebeurde in Oekraïne. Het is een lastig dilemma: wat weegt zwaarder, de mensenrechten van Wit-Russen of de eigen geopolitieke belangen?

Wit-Russische presidentskandidaat Svetlana Tikhanovskaya. (Foto: Pro Shots)

President vindt vurige oppositie tegenover zich

In eigen land wordt de positie van de Wit-Russische president dit jaar bedreigd zoals nooit tevoren. De publieke onvrede over zijn bewind neemt dagelijks toe. Niet alleen vanwege de belabberde staat van de economie, maar ook vanwege zijn wanbeleid in de coronacrisis. Lukashenko beweert dat een saunabezoek en wodka het virus kunnen stoppen en weigerde maatregelen te nemen. Hoewel betrouwbare cijfers ontbreken, lijkt het aantal besmettingen in zijn land een stuk groter te zijn dan in buurlanden zoals Polen.

Hoewel de regering de meeste oppositiekandidaten heeft uitgesloten van deelname aan de presidentsverkiezingen van zondag, werd een onwaarschijnlijke kandidaat doorgelaten: Svetlana Tikhanovskaya, een 37-jarige lerares Engels en echtgenote van een activist die wel werd gediskwalificeerd door de kiesraad. Waarschijnlijk wilde het regime daarmee de illusie van democratische keuzevrijheid wekken, zeggen analisten.

Dat pakte averechts uit: de oppositie verenigde zich achter Tikhanovskaya en haar campagnebijeenkomsten brachten tienduizenden mensen op de been, de grootste aantallen sinds begin jaren negentig. Ze wordt gesteund door twee andere echtgenotes van uitgesloten kandidaten.

Oproer in Belarus: Wie is 'laatste Europese dictator' Lukashenko?
232
Oproer in Belarus: Wie is 'laatste Europese dictator' Lukashenko?

Lukashenko is slachtoffer van zijn eigen succes

Veel oudere Wit-Russen hechten nog steeds aan Lukashenko's 'Sovjet-stabiliteit', maar de jongste generaties kiezers hebben geen heimwee naar een tijdperk dat ze niet bewust hebben meegemaakt.

Lukashenko zal zondag waarschijnlijk als winnaar uit de strijd komen - daar zorgt hij wel voor. Maar daarmee zijn de massale protesten tegen zijn regime niet ten einde. De president kan die met veel geweld neerslaan, maar dat zal in Europa niet goed worden ontvangen. Waar hij in het verleden achter Rusland kon schuilen, aast Moskou nu opzichtig op zijn land.

Alexander Lukashenko is in zekere zin slachtoffer van zijn eigen succes. Hij is al 26 jaar de feitelijke alleenheerser van Wit-Rusland, maar heeft geen goede exitstrategie. Er is geen opvolger in beeld om zijn politieke visie in stand te houden, mocht hij zelf naar de achtergrond stappen. Als hij vertrekt, zijn de politieke veranderingen die volgen waarschijnlijk revolutionair.