Zorg dat je niet verslapt, waarschuwde justitieminister Ferd Grapperhaus eerder deze week. De overheid maakt zich zorgen over de toename van het aantal nieuwe coronabesmettingen en dringt er bij Nederlanders op aan om zich beter aan de basisregels te houden: afstand houden, thuisblijven bij klachten en handen wassen. Hoe zorgen we ervoor dat we niet terugvallen in oude gewoontes?

Uit het gedragsonderzoek van het RIVM bleek dat hygiënemaatregelen, zoals vaker je handen wassen, grotendeels nageleefd worden. Maar mensen hebben meer moeite met regels die raken aan het sociale leven. Zo gaan ze op openbare plekken steeds lakser om met het bewaken van de onderlinge 1,5 meter afstand.

Het is volgens UvA-hoogleraar gezondheidscommunicatie Julia van Weert niet gek dat we zijn teruggevallen in vertrouwde patronen. "De eerste reden is dat de risicoperceptie van mensen lager werd, doordat het aantal besmettingen afnam", aldus Van Weert.

"In de tweede plaats zijn mensen sociale wezens. Mensen gedragen zich al snel hoe anderen zich gedragen. Als de een makkelijker met de regels omgaat, volgt de ander."

Richt de omgeving slim in

Het kabinet is afhankelijk van de verantwoordelijkheid die mensen zelf nemen, benadrukte Grapperhaus. Het volhouden van nieuwe gewoontes gaat volgens Van Weert alleen niet vanzelf: "Richt de publieke ruimte daarom zo slim mogelijk in. Kijk bijvoorbeeld naar de cirkels in het park. Makkelijker kun je het niet maken om afstand te houden. Anticipeer als gemeente en zorg bijvoorbeeld ook voor looproutes op drukke plekken."

“Mensen denken: als ik op Schiphol geen afstand hoef te houden, waarom zou ik dat thuis dan wel moeten? Het gevolg is dat mensen hun eigen invulling aan de regels gaan geven.”
Julia van Weert, hoogleraar gezondheidscommunicatie

Binnenshuis kun je ook een paar simpele aanpassingen doen. "Regel bijvoorbeeld dat er bij iedere kraan een zeeppompje staat", tipt ze. En heb je een keer vrienden op bezoek? Vraag hen of ze hun handen willen wassen, zet handgel neer en bied ze vervolgens een plek aan op minimaal 1,5 meter afstand.

Hou vaste momenten aan

Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie aan de Radboud Universiteit, onderschrijft dat het voor mensen lastig is om nieuwe gewoontes aan te leren. Toch zijn er wel trucs om jezelf gewoontes aan te leren.

"Hoe vaker je iets doet, hoe makkelijker het wordt. Streef er bijvoorbeeld naar te niezen in je elleboog, ook als je het een keer vergeten bent. Uiteindelijk wordt nieuw gedrag vanzelf een gewoonte. Dat geldt ook voor het handen wassen", weet ze. Het kan ook helpen om een ritme te vinden. "Zorg bij het aanleren van nieuwe gewoontes dat je deze op vaste momenten uitvoert. Bijvoorbeeld: altijd je handen wassen zodra je thuiskomt."

“Door iets vriendelijk te zeggen, word je ook niet als een aansteller gezien.”
Roos Vonk, hoogleraar sociale psychologie

Persoonlijke verhalen kunnen als wake-upcall dienen

Van Weert denkt dat de media ook een positieve rol kunnen spelen bij het naleven van de adviezen. "Persoonlijke verhalen doen het goed bij mensen, want daar identificeren ze zich mee. Lange tijd werd gedacht dat het virus vooral gevaarlijk was voor ouderen, terwijl het er bij jongeren ook flink in kan hakken", vertelt ze. "Dat besef groeit als de media verhalen hierover delen. De verhalen dienen als een wake-upcall."

In de tweede plaats helpt het ook dat de media nu uitgebreid verslag doen van de toename van het aantal besmettingen, stelt de UvA-hoogleraar. "Ik ga ervan uit dat burgers het weer serieuzer zullen nemen."

Zorg bij het aanleren van nieuwe gewoontes dat je deze op vaste momenten uitvoert. Bijvoorbeeld: altijd handen je wassen zodra je thuiskomt, zegt Roos Vonk. (Foto: Unsplash)

Durf anderen aan te spreken

Sta je zelf braaf op 1,5 meter afstand in de rij, staat er opeens iemand in je nek te hijgen. Spreek anderen aan, maar doe dat wel zo zakelijk en vriendelijk mogelijk, adviseert Vonk. "Door iets vriendelijk te zeggen, word je ook niet als een aansteller gezien", aldus de hoogleraar sociale psychologie. "Iemand kwam bij mij aan de deur wel erg dichtbij. Toen vroeg ik: 'Zullen we proberen op 1,5 meter afstand te blijven?'"

Niet iedereen kan tegen kritiek. "Mensen reageren defensief als ze worden aangesproken op gedrag." Communiceer daarom vanuit een ik-boodschap. "Maak duidelijk wat iets met jou doet en laat je eigen kwetsbaarheid zien", legt ze uit. De praktijk is weerbarstiger. "Je moet snel reageren als iemand op je lip zit. Doe op zo'n moment een stap opzij en roep bijvoorbeeld: 'Pas op, 1,5 meter!' Zo laat je zien dat je schrikt."

Eenduidige regels maken het makkelijker

Kan de overheidscommunicatie beter? Grapperhaus benadrukte in de persconferentie dat het kabinet de indruk heeft dat iedereen, van schoolkinderen tot ouderen, de regels kent.

Van Weert denkt daarentegen dat de communicatie scherper kan. "Over het algemeen geldt: hoe helderder de regels, hoe makkelijker het is om mensen mee te krijgen. Inmiddels kun je spreken van veel tegenstrijdigheden bij de coronaregels, die niet voor iedereen te begrijpen zijn", legt de hoogleraar gezondheidscommunicatie uit.

"Mensen denken: als ik op Schiphol geen afstand hoef te houden, waarom zou ik dat thuis dan wel moeten? Het gevolg is dat mensen hun eigen invulling aan de regels gaan geven. De overheid kan dus eenduidiger zijn."