Vlucht MH17, met 298 mensen aan boord, is vrijdag zes jaar geleden uit de lucht geschoten. Sindsdien worden meerdere wegen bewandeld om Rusland aansprakelijk te stellen voor hun rol in de crash. Wat je moet weten om de zaken goed te begrijpen.

Wat gebeurde er op 17 juli 2014 ?

De Boeing 777 van Malaysia Airlines met vluchtnummer MH17 vertrekt die bewuste dag om 12.14 uur. De route is zoals gewoonlijk: via Duitsland, Polen en Oekraïne naar het oosten. Er vliegt een vliegtuig niet ver voor MH17 en eentje niet ver achter het toestel.

Ongeveer drie uur later, om 15.20 uur, ontploft een buk-raket linksboven de cockpit. Het vliegtuig bevindt zich dan boven conflictgebied in Oost-Oekraïne. Honderden delen van de raket slaan in het vliegtuig in.

Wrakstukken komen verspreid over meerdere kilometers terecht. Niemand overleeft de crash. Al snel rijst de vraag: wat is er gebeurd en wie is verantwoordelijk?

Wrakstukken bij de zonnebloemvelden in Oost-Oekraïne. (Foto: Reuters)

1. Het strafrechtelijk onderzoek

Het Nederlandse Openbaar Ministerie (OM) neemt vanwege het grote aantal Nederlandse slachtoffers het voortouw en start twee dagen na het neerstorten van de vlucht het strafrechtelijk onderzoek. Niet veel later volgt de oprichting van het Joint Investigation Team (JIT), waarin de getroffen landen samenwerken.

Ook de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) start een onderzoek. Niet naar wie verantwoordelijk is, maar naar hoe de vlucht is neergehaald.

Het voor het strafdossier zeer belangrijke OVV-rapport volgt in oktober 2015. De conclusie is duidelijk: MH17 is neergehaald door een buk-raket. Andere oorzaken, zoals een technisch defect of menselijk falen, worden uitgesloten. Het is nu aan het JIT om antwoorden te zoeken op de vervolgvragen: wie is betrokken geweest bij het binnenhalen en afvuren van de raket, en waarom is dit gebeurd?

Afgesproken wordt: als er vervolging van verdachten gaat plaatsvinden, zal dit in Nederland gebeuren.

De bewijsstukken van het JIT

In de jaren die volgen worden meerdere delen van het gevonden bewijs door het JIT gepresenteerd. Zo wordt in 2016 bekendgemaakt dat de buk-raket is afgevuurd vanuit een weiland in een gebied dat in handen was van pro-Russische separatisten.

Elk stukje informatie, onder meer verkregen vanuit posts op sociale media en telefoontaps, leidt tot het uiteindelijk aanwijzen van vier verdachten in 2019: Igor Girkin, Sergey Dubinskiy, Oleg Pulatov en Leonid Kharchenko. Zij hebben volgens het OM een rol gehad bij het binnenhalen en/of het wegbrengen van de buk-installatie. Een van de scenario's is dat de pro-Russische separatisten MH17 aanzagen voor een militair vliegtuig.

Het proces, dat wordt behandeld in het Justitieel Complex Schiphol door de rechtbank Den Haag, is in maart dit jaar begonnen. De verdachten zijn niet komen opdagen en alleen Pulatov heeft advocaten in de arm genomen.

Het strafrechtelijk onderzoek loopt al jaren, maar advocaten Boudewijn van Eijck en Sabine ten Doesschate hebben nog maar kort het dossier tot hun beschikking. Na enkele weken van zittingen (en weken van 'pauzes' daartussen) heeft de rechtbank onlangs onderzoekswensen van de verdediging beoordeeld.

Kortom: het strafrechtelijk proces is eigenlijk nog maar net begonnen én het is er een van de lange adem, zoals eigenlijk bij elke zaak in het MH17-proces. Tot en met maart 2021 zijn zittingen gepland, maar het is niet bekend of dat wel gehaald gaat worden. Daarbij kan het zijn dat er in de toekomst nog meer individuen vervolgd zullen worden voor hun rol in de ramp.

Een uitgetypt gesprek waarin Igor Girkin vraagt om antitankgeschut. (Foto: OM)

2. Aansprakelijk stellen van Rusland

De bekendmaking dat de buk-raket is afgevuurd vanuit een weiland dat in handen was van pro-Russische separatisten, is niet het enige bewijs dat het JIT heeft geleverd. Sterker nog: toen door het onderzoeksteam in mei 2018 werd vastgesteld dat de buk-raket afkomstig was van een brigade van het Russische leger, kon een volgende zaak starten: het aansprakelijk stellen van Rusland.

Nederland en Australië hebben een dag na deze bekendmaking formeel het land aansprakelijk gesteld en geëist dat het land zijn verantwoordelijkheid neemt. Hiermee zou het land ook afgedwongen moeten worden om mee te werken aan het onderzoek.

De diplomatieke gesprekken hierover zijn nog steeds gaande en vorige week is nog maar eens genoemd dat het kabinet het belangrijk vindt dat deze gesprekken "worden voortgezet".

Als dit is uitgeput, kunnen Nederland en Australië de kwestie voorleggen aan een internationale rechter. Buitenlandminister Stef Blok benadrukt dat dit traject losstaat van de strafrechtelijke vervolging, maar dat "deze trajecten elkaar wel wederzijds kunnen versterken". Mocht de rechtbank in Den Haag immers oordelen dat de verdachten schuldig zijn, dan zal een andere rechter dit kunnen meenemen in de beoordeling van de andere zaak.

3. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens

Naast de strafrechtelijke procedure tegen vier individuen én het aansprakelijk stellen van Rusland, loopt sinds mei 2016 ook een klacht bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM). In de afgelopen jaren hebben meerdere nabestaanden zich hierbij aangesloten.

Zij doen een beroep op artikel 2 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, waarin het recht op leven is vastgelegd. Het EHRM moet beoordelen of Rusland dit heeft geschonden.

  • Artikel 2: "Het recht van een ieder op leven wordt beschermd door de wet. Niemand mag opzettelijk van het leven worden beroofd, behoudens door de tenuitvoerlegging van een gerechtelijk vonnis wegens een misdrijf waarvoor de wet in de doodstraf voorziet."

Vorige week is bekendgemaakt dat Nederland deze individuele klachten ondersteunt met een zogeheten statenklacht. Dit betekent dat Nederland ook een zaak start bij het EHRM. Door deze stap formeel te zetten wordt alle informatie die het onderzoek tot dusver heeft opgeleverd, ook beschikbaar in de individuele klachten van de nabestaanden.

Het EHRM doet vaak jaren over een uitspraak en kan, als de beslissing in het voordeel van de nabestaanden uitpakt, bijvoorbeeld besluiten dat Rusland een schadevergoeding moet betalen.

Wat zegt Rusland?

Rusland heeft betrokkenheid bij de crash van MH17 altijd ontkend en stelt dat Oekraïne verantwoordelijk is voor het neerhalen van het vliegtuig.

Begin deze maand heeft een meerderheid van het Russische volk ingestemd met een wijziging van de grondwet. Niet alleen kan Vladimir Poetin langer aan de macht blijven, ook is nu vastgelegd dat het internationaal recht ondergeschikt is aan het Russische recht.

Dat betekent dat uitspraken die buiten Rusland worden gedaan, nog eens door het Russische hof kunnen worden bekeken. De vraag blijft voorlopig welke gevolgen de procedures gaan hebben.