Een torenhoge CO2-uitstoot en de verdere luchtkwaliteit is er ook niet al te best. Tenzij je van maanlandschappen, industrieel erfgoed of enorme drukte houdt, ga je liever niet op vakantie naar de volgende Europese locaties.

Als we klimaatverandering willen stoppen, helpt het om je huis te isoleren en anders te eten. Althans, dat helpt een beetje, want afgaand op het belangrijkste broeikasgas CO2 zijn huishoudens (met een aandeel van 12 procent) en landbouw (2 procent) niet de grootste factoren van Europa.

Die zitten in de energiesector en de zware industrie, tezamen goed voor 53 procent van de Europese uitstoot van CO2. Dat zijn dan ook de aanvoerders van de lijst van meest vervuilende gebieden.

1. Garzweiler, Duitsland: een gat zo groot als Den Haag met de uitstoot van België

Voor de grootste CO2-bron van Europa hoeven we niet ver te reizen. Op 30 kilometer van Roermond ligt een donker, gapend gat in de aarde: Europa's grootste dagbouwbruinkoolmijn, vernoemd naar het door de afgraving opgeslokte dorpje Garzweiler.

Bruinkool is minder hard dan steenkool en ook minder geschikt als brandstof. Daarom wordt het in de open lucht gewonnen en ter plekke verbrand in aangepaste kolencentrales. De CO2-uitstoot per hoeveelheid opgewekte energie is nog hoger dan bij steenkool.

De Garzweilermijn heeft een totaal oppervlak van 110 vierkante kilometer (groter dan de gemeente Den Haag of Utrecht), is tot 400 meter diep en er wordt jaarlijks 35 miljoen ton bruinkool gewonnen. Bij verbranding brengt dat zo'n 100 miljoen ton CO2 in de atmosfeer, ongeveer zo veel als de uitstoot van heel België. De elektriciteit gaat onder andere naar de industrie van het nabijgelegen Roergebied.

De graafmachines in de Garzweilermijn zijn de grootste voertuigen die de mens ooit heeft gemaakt. (Foto: Raimond Spekking, Creative Commons.)

Bruinkoolwinning vindt ook nog grootschalig plaats in Oost-Duitsland, Tsjechië en Polen.

2. Belchatów, Polen: Europa's grootste elektriciteitscentrale

In het midden van Polen ligt een reusachtige energiecentrale, de grootste van Europa. In omvang is de Belchatówcentrale 's werelds drie na grootste fossiele energiecentrale en de grootste bruinkoolcentrale.

De constructie heeft twee schoorstenen van 300 meter lang - bijna even hoog als de Eiffeltoren - waarmee de kolencentrale (zendmasten niet meegerekend) het hoogste gebouw van Polen is.

Met een jaarlijkse uitstoot van zo'n 38 miljoen ton CO2 voert Belchatów volgens statistieken van de Europese Commissie de lijst van meest vervuilende kolencentrales aan.

Ter verdediging van Polen: de Belchatówcentrale wekt 20 procent van alle energie op in het land, en Polen is bepaald niet het enige land in Europa dat nog gebruikmaakt van kolencentrales.

Zo is de grootste individuele CO2-bron van Nederland ook een kolencentrale, in de Eemshaven. Die stoot jaarlijks 8,3 miljoen ton CO2 uit en is 33 jaar jonger dan de Poolse megacentrale.

De grootste en meest vervuilende energiecentrale van Europa ligt in Polen. (Foto: Morgre, Creative Commons)

3. Heathrow, Engeland: drukste hotspot van snel groeiende luchtvaart

Met 81 miljoen passagiers was het Londense Heathrow in 2019 Europa's drukste vliegveld. Maar voor je erheen vliegt om die drukte te ervaren, kun je ook de trein pakken naar Schiphol. Schiphol staat (na Charles de Gaulle bij Parijs) namelijk op plek drie in Europa, met een totaal vervoer van 72 miljoen passagiers (en een grote hoeveelheid vracht).

De luchtvaart in Europa is verantwoordelijk voor 3 procent van de totale CO2-uitstoot. De werkelijke klimaatimpact is ongeveer twee keer zo groot omdat vliegverkeer opwarmende wolken creëert.

Daar komt bij dat het aandeel sterk groeit: binnenlandse vluchten in de EU zijn in de afgelopen zeven jaar ruim een kwart gestegen. Wat dat betreft kun je ook de Ierse hoofdstad Dublin aanstippen als de zeer vervuilende plek. Daar staat het hoofdkantoor van Ryanair en dat is vorig jaar de top tien van Europese bedrijven met de hoogste CO2-uitstoot binnengeslopen. Ook easyJet, AirFrance-KLM en Jet2 hebben snel stijgende emissies.

4. De Povlakte, de Randstad of… de Balkan?

Op zoek naar het meest vervuilende stukje Europa kun je het ook omdraaien: niet kijken wat er op de grond gebeurt, maar kijken naar de lucht. De concentraties van meetbare vervuilende stoffen zoals stikstofoxide en fijnstof zijn meestal ook een maat voor andere verbrandingsprocessen en daarmee ook de uitstoot van broeikasgassen als CO2.

Als je kijkt naar kaarten van luchtvervuiling boven Europa zijn er twee gebieden die er altijd bovenuit springen: de Povlakte in Noord-Italië en Nederland.

Nederland heeft (samen met de Povlakte in Noord-Italië) de slechtste luchtkwaliteit van heel Europa. Deze afbeelding van de Universiteit van Heidelberg toont de concentratie stikstofoxide.

Het laat zien dat een grote hoeveelheid kleine bronnen samen ook een grote maken; de rode stikstofvlek op de kaart strekt zich uit boven de Randstad, de zuidelijke helft van Nederland en gaat ook de grens over naar delen van België en het Roergebied. En dus zijn ook de bronnen van deze vervuiling een grote optelsom: miljoenen mensen met auto's, intensieve veehouderij, zware industrie.

Maar als je verder inzoomt op de Europese luchtkwaliteitskaart, ontstaat een iets ander beeld. Nederland heeft weliswaar de slechtste gemiddelde luchtkwaliteit, maar in onze steden valt het verhoudingsgewijs nog mee, onder andere doordat we veel fietsen en een goed openbaar vervoer hebben.

Nederland ontbreekt dan ook in de top honderd van meest vervuilde steden van Europa. Die lijst wordt aangevoerd door steden in Balkanlanden als Bosnië en Herzegovina, Servië en Noord-Macedonië. De honderd meest vervuilde steden bestaan daarnaast uit maar liefst 29 Poolse en 24 Italiaanse steden. Oorzaken kunnen te maken hebben met de afgeschermde ligging van steden in dalen, waardoor de vervuiling niet weg kan, en naast intensief gemotoriseerd verkeer het gebruik van kolenkachels voor verwarming in de winter.

Volgens de statistieken van IQAir is Culemborg de stad met de meest vervuilde lucht van Nederland, op plek 139 in Europa. Zie hier de volledige lijst.