Vincent de Vries schreef met De Finale Strijd een tweede boek over Fernando Ricksen. Dit keer over de laatste levensfase van de in 2019 aan de spierziekte ALS overleden oud-voetballer. Ook zijn negatieve kanten komen (weer) nadrukkelijk aan bod. "Sommige mensen vinden dat ik meer discretie had moeten tonen, maar ik weet zeker dat Fernando trots op dit boek zou zijn geweest."

Nadat Ricksen op 26 september 2013 de diagnose ALS krijgt, heeft hij nog drie wensen: Fortuna Sittard moet kampioen worden, hij wil dochter Isabella zo lang mogelijk zien opgroeien en er moet een nieuw boek over zijn leven komen. Die laatste wens heeft De Vries vervuld.

De biograaf schreef zeven jaar geleden Vechtlust. Een boek over 'het bizarre leven van Fernando Ricksen', waarin tot in detail uiteengezet wordt hoe de twaalfvoudig international zijn drank- en drugsverslavingen botvierde.

Ricksen trapt destijds de promotietournee af in De Wereld Draait Door. Zijn spraakvermogen is dan al aangetast door de ziekte. Omdat hij bang is dat mensen denken dat hij dronken is, besluit Ricksen in de uitzending zijn diagnose bekend te maken. In de daaropvolgende zes jaar groeit hij uit tot boegbeeld van de strijd tegen ALS.

"Het is een vreselijke ziekte. Ze steken elk jaar miljoenen in onderzoek, maar er is nog steeds geen medicijn", zegt De Vries. "In Nederland hebben vijftienhonderd mensen ALS. Door dit relatief geringe aantal patiënten gaat de farmaceutische industrie ook niet harder lopen. Het is geen goed verdienmodel. Er zijn wel remmers waarmee je het einde uitstelt. Maar ik vraag me af of je dat moet willen. Het is mensonterend. Fernando woog aan het einde nog maar 30 kilo en kon niks meer. Is het het dan nog waard om drie maanden langer te leven?"

Waarom wilde hij dat dan wel?

"'Ik word de eerste die ALS overleeft', zei Fernando na zijn diagnose. Ook toen de ziekte progressiever werd, gaf hij de strijd nooit op. Uiteindelijk belandde hij in een hospice nabij Glasgow waar ze drie keer per dag zijn keel leegzogen, omdat hij niet meer kon slikken. Hij kon niet terug naar zijn huis in Spanje, zo'n vlucht zou hij niet overleven. Ik kwam elke vier weken bij hem en iedere keer leek hij op de millimeter nauwkeurig in dezelfde positie in zijn bed te liggen, zonder enige vooruitgang en niks om naartoe te leven."

Fernando was de afgelopen jaren tijdens talloze indrukwekkende afscheidswedstrijden en benefietmomenten te zien. Je zag hoe de ziekte hem sloopte. Voor veel mensen raakte daardoor het beeld dat ze van de voetballer hadden overschaduwd.

"Ik zag hem vooral als vriend die dapper streed, maar verloor. Tegen het einde merkte je ook wel dat de kaartverkoop van de meet-and-greets terugliep. Sommigen wilden hem gewoon niet meer zo zien. Die uitjes kostten hem veel energie, maar hij keek er ook naar uit. Fernando wilde ALS een gezicht geven en op de kaart zetten, daarom trad hij vaak naar buiten."

In het boek staan persoonlijke situaties beschreven die enigszins afbreuk doen aan dat beeld. Je schrijft bijvoorbeeld hoe hij in dronken toestand opzettelijk in de kledingkast plast.

"Hij wilde dat ik alles beschreef, zowel de positieve als ook de negatieve dingen. Het zou raar zijn geweest als ik hem als ideale schoonzoon had neergezet, omdat zoveel mensen weten dat hij dat niet was. Sommige mensen vinden dat ik meer discretie had moeten tonen. In Vechtlust hebben we alles benoemd, dat moesten we nu ook doen. Dit is het eerlijke boek. Ik weet zeker dat Fernando trots was geweest op dit boek."

Je schrijft ook dat hij na zijn diagnose weer ging drinken en snuiven.

"Maar hij is niet opnieuw verslaafd geraakt, zoals een krant laatst kopte. Dat was een korte periode in 2014, net nadat hij te horen kreeg dat hij door zijn teruglopende spraakvermogen geen voetbaltraining meer kon geven. Dat deed hij uit pure frustratie, omdat zijn droom om trainer te worden definitief uit elkaar spatte."

Fernando bekende zijn terugval niet aan jou, dat heb je van zijn partner Veronika gehoord.

"Maar ik heb het er wel met hem over gehad. Toen Fernando in Amsterdam was voor een televisie-uitzending, zijn we ook samen naar een coffeeshop gegaan. Moest ik zeggen dat hij dat niet mocht, omdat het slecht was voor zijn gezondheid? Dat vond ik lastig. Ik wilde in het boek ook uitleggen wat ALS doet met een ex-verslaafde. De ziekte tast niet alleen je lichaamsspieren aan, maar ook je brein."

Wat is ALS?

  • ALS staat voor amyotrofische laterale sclerose
  • Het is een ongeneesbare aandoening van het zenuwstelsel
  • In Nederland leven vijftienhonderd ALS-patiënten
  • Zondag 21 juni is het Wereld ALS Dag waarop aandacht wordt gevraagd voor de ziekte

Hij wilde zijn dochter zo lang mogelijk zien opgroeien. Toch is hij op haar derde verjaardag nergens te vinden. Hoe verklaar je dat soort tegenstrijdigheden?

"Ik was daar zelf bij en vond dat heel erg. Misschien was dat wel de laatste keer dat hij bij haar verjaardag aanwezig kon zijn. Ik denkt dat het in zijn karakter zat, zo is hij altijd geweest. Toen ik hem ter verantwoording riep, werd hij boos en zei: 'Ik wil niet meer dat je contact met me opneemt.'"

Terwijl jullie al bezig waren met het tweede boek?

"Ja. Ik liet hem even razen. Kort daarop stuurde ik hem een mail en toen was het weer goed. Hij was ook niet boos op mij, eerder over de hele situatie. Hij is wel vaker een paar dagen verdwenen, zonder dat Veronika wist waar hij uithing."

Ondanks de steun die hij kreeg van familie, vrienden, oud-teamgenoten en zelfs aartsrivalen, lijkt hij op de moeilijkste momenten voor een eenzame vlucht te kiezen.

"Hij had een onweerstaanbare drang tot zelfdestructie en zocht ruzie met de mensen die het dichtst bij hem stonden: met name Veronika. Veel mensen hebben Fernando geholpen. Bijvoorbeeld toen het gezin uit huis werd gezet, omdat de huur niet meer betaald kon worden. Of ze boden alternatieve mantelzorg. Maar met veel van hen heeft Fernando kort voor zijn dood ruzie gemaakt. Sommigen wilden daarom niet eens bij de herdenkingsdienst aanwezig zijn."

Hoe gaat het nu met Veronika?

"Ze zit nog steeds in een rouwproces. In de afrondende fase van het boek heb ik haar in Valencia opgezocht. Toen we op een terras zaten zag ik haar opeens wit wegtrekken. Het volgende moment stortte ze in. Fernando's dood zit zo hoog bij haar, dat ze er niet lang over kan praten."

"Ze heeft de laatste jaren alles opgegeven om voor hem te zorgen. Haar werk, haar hobby's. Alles moest aan de kant. Ze kon hem niet langer dan een uur alleen laten, omdat ze geen geld hadden voor professionele mantelzorg. Ze moest ook altijd wachten tot hij ging slapen, ook al was ze doodmoe. Als ze ruzie hadden, en dat vond ik heel gemeen van hem, ging hij soms expres lang wakker blijven."

Is ze financieel afhankelijk van zijn nalatenschap?

"Daar is niks meer van over. Alles is weg, zelfs zijn voetbalpensioentje dat hij bij Fortuna en AZ had opgebouwd. Ze moesten alle medicijnen en de vluchten van Spanje naar Schotland zelf betalen. De miljoenen die hij verdiende heeft hij uitgegeven. Hij ging weleens naar een discotheek toen hij in Rusland voetbalde en zei tegen de eigenaar dat hij voor alle bezoekers wilde betalen. Zoiets kostte hem dan enkele tonnen. Dat is toch ongekend? Of met twintig vrienden naar New York en Fernando betaalde alles. 'Ik zou spijt hebben gehad als ik het niet had gedaan', zei hij daarover.

"Enkele dagen voor zijn overlijden is Fernando in slaap gevallen. Het was geen coma, hij werd gewoon niet meer wakker. Op een woensdagmiddag speelde een van de zusters zes keer een audiobericht van zijn dochter naast zijn oor af. Ze had een bowlingtoernooi gewonnen en wilde dat met haar vader delen. Hij reageerde daar niet op, maar na de zevende keer rolde een traan langs zijn wang. Een half uur later overleed hij."