Het Spaanse hooggerechtshof is deze week gestart met een onderzoek naar de voormalige Spaanse koning Juan Carlos I. Mogelijk heeft de ex-vorst tientallen miljoenen euro's aan Saoedisch smeergeld ontvangen. Hij was al van zijn voetstuk gevallen, maar verdwijnt nu alsmaar verder de ellende in.

"Een koning moet iedere dag zijn troon opnieuw verdienen", is in de jaren tachtig Juan Carlos' boodschap aan zijn zoon Felipe. "Respecteer de media, maar zorg ervoor dat je zelf ook gerespecteerd wordt", schrijft hij in een andere brief.

Juan Carlos, op dat moment bijna tien jaar koning van Spanje, beleeft dan zijn hoogtijdagen. Voorafgaand aan zijn koningschap dachten Spanjaarden dat hij een marionet van Francisco Franco zou worden. De dictator haalde hem in de jaren veertig vanuit Rome - waar de koninklijke Spaanse koninklijke familie tijdens de Spaanse burgeroorlog verbleef - terug naar Spanje. Franco verkoos Juan Carlos boven diens vader Juan en wilde hem de koningstitel verlenen.

In de eerste vijf jaar na Franco's dood in 1975 voert Juan Carlos echter in rap tempo democratische hervormingen door, waarmee hij het fascistische regime van de dictator ontmantelt. De voormalige vorst introduceert een nieuwe grondwet en een nieuw juridisch stelsel en herstelt de wetgevende macht.

Profiel Juan Carlos de Borbón

  • 1938: geboren in Rome
  • 1962: huwelijk met prinses Sophia van Griekenland en Denemarken
  • 1963 tot 1968: koninklijk paar krijgt drie kinderen: Elena, Cristina en Felipe
  • 1975 tot 2014: koning van Spanje
  • 2014: is de eerste Spaanse koning in bijna driehonderd jaar die aftreedt en wordt opgevolgd door zijn zoon Felipe

Begin 1981 komt de moderne Spaanse democratie, die dan nog in de kinderschoenen staat, onder hoogspanning te staan. Militairen onder leiding van luitenant-kolonel Antonio Tejero stormen al schietend het parlement binnen en gijzelen 350 politici. Urenlang kan de staatsgreep alle kanten op gaan, tot Juan Carlos 's nachts in militair uniform de natie toespreekt.

Met uitspraken als "de koninklijke familie staat niet toe dat een door het Spaanse volk goedgekeurde grondwet geschonden wordt", maakt de vorst korte metten met de steun voor de staatsgreep en versterkt hij zijn imago als grondlegger van de Spaanse democratie. Zijn rol in de transitie naar een democratisch Spanje maakt hem ongekend populair.

Reputatie lijdt onder schandalen en luxueuze reizen in crisis

Bijna veertig jaar verder heeft Juan Carlos' reputatie flink te lijden onder corruptieschandalen, is de relatie met zijn zoon - de huidige koning van Spanje - flink bekoeld en vertoont de voormalige vorst zich nauwelijks nog in het openbaar.

De jongste beschuldigingen draaien om een omstreden fonds van 65 miljoen euro. Het geld is afkomstig van de overleden Saoedische koning Abdullah en is in 2008 overgemaakt naar Juan Carlos. Drie jaar later beklinken beide landen een deal ter waarde van 6,7 miljard euro voor de aanleg van een hogesnelheidslijn in Saoedi-Arabië door Spaanse bouwbedrijven.

De voormalige koning zou nauw bij de onderhandelingen betrokken zijn geweest en wordt beschuldigd van het aannemen van steekpenningen of een lucratieve commissie.

Zoon Felipe doet afstand van erfenis en zet jaarlijkse toelage stop

Volgens Saoedi-Arabië gaat het om een gift, maar de recente ontwikkelingen zijn voor koning Felipe VI voldoende om de toekomstige erfenis van zijn vader te weigeren. Daarnaast zet hij Juan Carlos' jaarlijkse toelage van bijna 200.000 euro van de Spaanse overheid stop.

De stap van het hooggerechtshof leidt nu tot het eerste strafrechtelijke onderzoek naar de financiën van Juan Carlos, maar het is niet het enige corruptieschandaal waarin de gevallen ex-vorst verwikkeld lijkt te zijn. Zwitserse autoriteiten doen momenteel onderzoek naar een ander fonds waarbij hij betrokken is.

Een Liechtensteinse stichting, op naam van een neef van Juan Carlos, zou jarenlang hebben betaald voor dure privévluchten. Het overgrote deel van het geld op naam van de stichting, tientallen miljoenen euro's, zou zijn ontvangen nadat Carlos had bemiddeld bij de verkoop van de Spaanse bank Zaragozano aan de Britse bankgigant Barclays.

Juan Carlos en zijn oudste dochter Elena. (Foto: Pro Shots)

Spanje vraagt zich af waar fortuin van Juan Carlos vandaan komt

Het Spaanse volk zet inmiddels steeds meer vraagtekens bij de wijze waarop hun voormalige koning zijn fortuin heeft vergaard. Velen vrezen dat hij langere tijd lucratieve commissies heeft opgestreken bij het sluiten van dergelijke deals en bakken met geld ontving van ondernemers.

En dan was daar in 2012 ook nog een andere harde klap voor zijn imago. Een peperdure reis van Juan Carlos naar Botswana om op olifanten te jagen.

Het neerschieten van olifanten ging veel Spanjaarden al te ver, maar dat de vorst een dergelijke dure trip ondernam tijdens een van de zwaarste economische crisissen ooit, maakte de zaak extra pijnlijk.

Affaire(s) en mogelijk buitenechtelijke kinderen

Alsof zijn imago niet nog verder kon afbrokkelen, komen er ook meerdere mogelijke buitenechtelijke affaires aan het licht. Het gaat om relaties waar zelfs kinderen uit zouden zijn voortgekomen. De claim van een van hen, de Vlaamse Ingrid Sartiau, is tot dusver niet erkend.

Op financieel vlak kennen deze affaires gênante details. Zoals de vermoedelijke relatie met de Duitse prinses Corinna zu Sayn-Wittgenstein tijdens Juan Carlos' huwelijk met Sophia. De minnares onthult eind 2018 dat zij van de voormalige koning tientallen miljoenen euro's - vermoedelijk afkomstig uit de Saoedische 'gift' - heeft ontvangen om een landgoed in Marokko te kopen.

Waar het precies misging voor de ooit immens populaire Juan Carlos, is volgens hoogleraar historische, literaire en culturele studies Maarten Steenmeijer van de Radboud Universiteit in Nijmegen niet geheel duidelijk. "Zijn aanvankelijke populariteit is zeker niet ongegrond. Juan Carlos ontpopte zichzelf tot een koning voor alle Spanjaarden en wilde niet zoals Franco links-Spanje, Catalanen en Basken uitroeien."

Maar corruptie zit diep verankerd in het politieke stelsel, dus is het misschien toch niet verrassend dat ook Juan Carlos zich liet omkopen, aldus Steenmeijer. Hij denkt dan ook dat de corruptie van Juan Carlos al veel langer speelde dan alleen de laatste jaren. "Corruptie reikt ver in de Spaanse cultuur. De politiek is ermee gevuld."

Koninklijke immuniteit zit strafrechtelijk onderzoek in de weg

Of het Saoedische geld uiteindelijk leidt tot een celstraf voor de 82-jarige ex-vorst van Spanje, valt nog te bezien. Het hooggerechtshof in Madrid noemde het onderzoek "extreem ingewikkeld en technisch complex", omdat Juan Carlos tot 2014 koninklijke immuniteit genoot. Onderzoek door de openbaar aanklager moet uitwijzen of hij in de jaren daarna "criminele acties" heeft uitgevoerd.

En zijn zoon, de huidige koning Felipe VI? Die kon niet anders dan (verder) afstand nemen van zijn vader. Hij weigerde weliswaar rechtstreeks op de aanklachten te reageren, maar verwees in maart dit jaar wel naar een uitspraak die hij deed bij zijn kroning in 2014: "De kroon moet de waardigheid van de institutie beschermen, zijn prestige beschermen en eerlijk en transparant handelen, omdat dit passend is voor de functie en sociale verantwoordelijkheid van de institutie".