Jip en Janneke, Minoes, Abeltje en Dikkertje Dap: het zijn slechts een paar van de iconische personages die Annie M.G. Schmidt op papier tot leven wist te wekken. Op 21 mei is het 25 jaar geleden dat de legendarische schrijfster overleed, een dag na haar 84e verjaardag. Twee Schmidt-kenners over haar unieke kwaliteiten en nalatenschap.

"Ik zal ze niet schoppen, maar ik ben niet bepaald dol op kinderen", vertelde Schmidt in 1990 in een interview met Ivo Niehe. Een beruchte uitspraak van de schrijfster, die wel vaker haar publiek wist te verbazen.

"Het is typerend voor haar tegendraadsheid", zegt Joke Linders, die in 1999 promoveerde op Schmidt en ook het boek Het ABC van Annie MG schreef. "Overdrijven was haar handelsmerk. Als iemand haar in een hoekje dreef, dan zei ze het tegenovergestelde."

Annie M.G. Schmidt in het kort

  • Begon schrijfcarrière bij Het Parool en schreef aanvankelijk vooral cabaretteksten en -liedjes voor onder anderen Wim Sonneveld
  • Werd bekend als schrijfster door hoorspel In Holland staat een huis (1952)
  • Schreef kinderboeken als Abeltje ('53), Jip en Janneke ('53-'60) en Minoes ('70)
  • Auteur van veel bekende versjes, maar ook theaterstukken als Heerlijk duurt het langst ('65) en Foxtrot ('77)

Schmidt wordt in 1911 geboren in het Zeeuwse Kapelle, als dochter van een dominee en een voormalig lerares, die eerder twee dochtertjes met dezelfde naam verloor en haar derde dochter daarom enorm koestert.

Met haar vader heeft ze weinig contact en Schmidt voelt zich niet thuis in het dorp. In tegenstelling tot haar dorpsgenootjes loopt ze niet in klederdracht, gedrag dat terugkomt in haar verhalen die ze later zou schrijven.

"Annie was van meet af aan vrij onhandelbaar", vertelt Linders. "Ze heeft een hele ingewikkelde jeugd gehad, met weinig plezier." Zodra Schmidt op eigen benen kan staan, vertrekt ze naar Den Haag. "Ze ontwikkelde een eigenzinnigheid waarbij ze ongehoorzaam was en de grenzen opzocht."

“Soms vloog hij met zijn toestel heel laag boven de HBS, waar ik met kloppend hart in zat. Ik durfde niet aan mijn medeleerlingen te vertellen dat het voor mij was. Ze zouden het niet geloofd hebben.”
Annie M.G. Schmidt in haar boek Wat ik nog weet

Zo vliegt Annie als jong meisje, zonder dat haar ouders hiervan weten, met een piloot mee boven Den Haag en krijgt ze een relatie met de getrouwde chemicus Dick van Duijn, met wie ze later zoon Flip krijgt. "Het was een heftige, intensief levende vrouw", vertelt Linders.

Ruim baan voor creatieve geest bij Het Parool

Intussen schrijft Schmidt al regelmatig versjes en belandt ze in de bibliotheekwereld, waar ze directrice wordt. In 1946 komt ze vanuit deze 'brave wereld' terecht bij Het Parool, waar ze gelijkgestemden treft en ruim baan krijgt voor haar creatieve geest.

Ze leert schrijver en dichter Han G. Hoekstra kennen, die ze enorm bewondert en wat werk van haar laat lezen. Linders: "Hij vond het briljant en motiveerde Annie om hiermee verder te gaan."

Een van die versjes was De spin Sebastiaan, dat bijna ieder kind weleens is voorgelezen. In het versje mag de spin niet binnen een web weven, omdat dit hem fataal kan worden, maar hij doet het toch - met een noodlottig gevolg.

“Zei Sebastiaan eigenzinnig: Nee, de Drang is mij te groot. Zeiden alle and'ren innig: Sebastiaan, dit wordt je dood.”
Annie M.G. Schmidt in haar boek De spin Sebastiaan

"Het heeft een helder moraal: als je iets doet waarvan mensen zeggen dat dit niet zo verstandig is, loopt dit vaak niet goed af, maar het wijst er wel op dat je moet doen wat voor jou van wezenlijk belang is", legt Linders uit.

"Dat komt in alle gedichten en verhalen van Annie terug: personages als Abeltje en Minoes doen allemaal gevaarlijke dingen om iemand te helpen."

'Niet lastig om Annie neer te zetten'

De tijd die Schmidt doorbracht bij Het Parool wordt in de serie Annie M.G. (2009) vertolkt door Malou Gorter (bekend uit onder meer de serie Oogappels).

"Annie was heel slim, authentiek en had lef", vertelt Gorter. "Ze was iemand die heel vrij kon schrijven en denken. Ondanks dat ze zich in een verstikkende tijd bevond met de wederopbouw, heeft ze gedaan wat ze wilde doen. Tegelijkertijd zat ze gevangen in hoe ze opgegroeid is en had ze hierdoor haar onzekerheden. Die dubbelheid vond ik mooi."

Dit herkende Gorter ook in zichzelf. "Het was eigenlijk helemaal niet lastig om Annie neer te zetten. Ik was destijds best bleu qua filmen, dus ik vond het heel spannend. Ik zag veel in Annie terug; haar onzekerheid en dat gevoel van leuk gevonden willen worden."

Malou Gorter als Annie M.G. Schmidt in de televisieserie Annie M.G. (Foto: Bos Bros)

'Werk werd gezien als anarchisme'

Begin jaren vijftig verschenen Schmidts eerste kinderboeken, zoals Abeltje en Jip en Janneke. "Waar in die tijd vooral brave boeken als Pinkeltje populair waren, kwam Annie daar ineens met een soort ondeugendheid tegenaan zitten", vertelt Linders. "Daarmee verwierf ze gelijk een bijzondere plek in kinderboekenland."

De reacties op haar versjes en verhalen kunnen eigenlijk in twee kampen worden verdeeld, legt de Schmidt-kenner uit. "Het was de tijd vlak na de oorlog, dus het gevoel in Annies werk - doen waar je zin in hebt, volg je eigen drang - dat vond men erg leuk." Het bracht haar veel fans.

Maar de criticasters beschouwden het werk van Schmidts door dat vrijgevochtene als anarchistisch. Vonden dat ze soms te ver ging. "Een gedicht over een jongetje dat een trein sloopt, kan dat wel?" Terwijl ze opvallend genoeg óók kritiek kreeg dat haar werk juist truttig was. "In Jip en Janneke las de vader de krant en waste moeder af, dat werd schandalig genoemd omdat dit rolbevestigend was."

Een groep kinderen in 1966 met Dikkertje Dap naar het gelijknamige versje. (Foto: BrunoPress)

'Ze dacht als een vrij kind'

Schmidts werk roept in elk geval allesbehalve op tot anarchisme en zeker niet tot geweld, stelt Linders. "Ze wil juist je verbeelding laten spreken en laten zien hoeveel rijker je wereld dan wordt. Als er in Abeltje op een verboden knop gedrukt wordt, wil ze laten zien dat er iets fantastisch gebeurt, vol avonturen en nieuwe werelden."

Volgens Gorter kon Schmidt "denken als een vrij kind". "Annie werd zelf streng opgevoed, maar ze wist goed wat er was vastgezet en waar ze los van wilde. Die kinderlijke vrijheid bleef ze houden."

“Doe nooit wat je moeder zegt, dan komt het allemaal terecht.”
Annie M.G. Schmidt

Wat Gorter het meest in Schmidt intrigeerde, is dat zij zo goed in staat was om taboes te doorbreken. "Dit deed ze niet bewust, maar ze had een natuurlijke aanleg om na te denken over dingen die als normaal worden gezien, maar dat niet zijn. Ze heeft baanbrekende musicals geschreven die gaan over de vrijheid van de vrouw en homoseksuelen."

Annie M.G. Schmidt met vrienden en collega's Leen Jongewaard en Hetty Blok in 1967. (Foto: BrunoPress)

Enorme invloed op volgende generaties

Op de vraag of er hedendaagse auteurs zijn die de toon en het gevoel van Schmidt vertegenwoordigen, antwoordt Linders dat Toon Tellegen, Ted van Lieshout en Joke van Leeuwen wel in de buurt komen.

"Die slagen erin om moeilijke situaties op lichte toon onder woorden te brengen. Mensen als Tellegen heeft ze enorm beïnvloed met haar taligheid en vrije geest. Ze heeft een enorme invloed gehad op de generaties na haar."

Maar een tweede Annie M.G. Schmidt, die is er niet. "Het gevoel van behoefte aan troost, bemoediging en grapjes om te relativeren, dat herkennen we nog steeds", aldus Linders. "Dat maakt ons tot mensen zoals we graag zouden willen zijn. Zij voedt dat. Haar werk is daarom tijdloos en universeel."