Dinsdag wordt gevierd dat Nederland 75 jaar geleden werd bevrijd na vijf jaar bezetting door nazi-Duitsland. Om de herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden, zetten we zes feiten die je (misschien) niet wist over de bevrijding van Nederland op een rij.

Vergeet de Canadezen niet

Band of Brothers, Saving Private Ryan en recenter Fury zijn bekende oorlogstitels die voornamelijk draaien om de Amerikaanse opmars door West-Europa, met een beeldbepalend effect. Nu was de rol van de Amerikanen in het verslaan van nazi-Duitsland groot, maar ze namen zeker in 1945 nauwelijks deel aan de bevrijding van Nederland.

Canadezen komen juist weinig in grote oorlogsfilms voor, maar die namen wel het leeuwendeel van het verjagen van de Duitsers uit ons land voor hun rekening.

Het eerste grote wapenfeit van de Canadezen in Nederland was hun belangrijke rol tijdens de Slag om de Schelde in oktober en november 1944. Hierbij werd de monding van de Westerschelde veroverd op Duitse troepen, die koste wat kost wilden voorkomen dat deze belangrijke toegang tot de haven van Antwerpen in geallieerde handen viel. Vanaf maart 1945 rukten Canadese troepen en tanks op door het oosten van Nederland, waarna ook Drenthe, Friesland en Groningen werden bevrijd.

Dat ging niet overal zonder slag of stoot. Om de stad Groningen werd bijvoorbeeld een paar dagen lang zeer fel gevochten. Ook bij gevechten om Delfzijl, wat een laatste bolwerk van de Duitsers in Nederland was geworden, leden de Canadezen kort voor het einde van de oorlog nog zware verliezen.

Canadese soldaten in actie tijdens de bevrijding van Nederland (Foto: Getty Images)

Operatie Amherst - Franse parachutisten in Drenthe

Op 7 en 8 april 1945 werd in Drenthe gevochten tussen Duitse troepen en Franse parachutisten. Het ging hierbij om zevenhonderd met name Franse soldaten die onderdeel waren van de Britse SAS (Special Air Service), een elite-eenheid die nog altijd bestaat. Het doel van de dropping: verwarring zaaien onder de Duitsers en toegangswegen richting Groningen in handen krijgen om zo de opmars van de Canadese en Poolse troepen richting het noorden te versoepelen.

Operatie Amherst was redelijk succesvol, al vielen er wel veel slachtoffers. Ongeveer zestig Fransen kwamen om of raakten vermist. Ook vonden veel verzetsstrijders en burgers de dood door de gevechten of door Duitse represailles.

Voor de bevrijding was er al een deal met de Duitsers

Hotel De Wereld in Wageningen is bekend als de plaats waar op 5 mei 1945 over de capitulatie van de Duitsers in Nederland werd onderhandeld (die een dag later werd getekend). Minder bekend is het Akkoord van Achterveld, waarvoor op 28 april al werd besloten dat de geallieerden voedselhulp konden geven aan het westen van Nederland.

Dat deel van het land was nog niet bevrijd en leed zwaar onder voedselschaarste. In de hongerwinter van 44-45 waren naar schattingen 20.000 tot 30.000 Nederlanders omgekomen.

Uit de besprekingen in Achterveld rolden onder meer Operatie Manna en Operatie Chouwhound. Britse en Amerikaanse bommenwerpers dropten voedselpakketten boven het hongerige westen. Ook over de weg kwam voedsel naar het westen. Dit gebeurde in de week voor de Duitse capitulatie op zondag 6 mei 1945 formeel werd getekend.

Geallieerden droppen voedselpakketten boven Rotterdam tijdens Operatie Manna
98
Geallieerden droppen voedselpakketten boven Rotterdam tijdens Operatie Manna

Bevrijd door de Polen? Ja, de Polen

Breda, Emmen en Winschoten zijn zomaar wat steden die de 1e Poolse Pantserdivisie hun bevrijders mogen noemen. Deze eenheid van ongeveer 16.000 soldaten bestond vooral uit Poolse troepen die in 1939 aan de Duitsers wisten te ontkomen en in Frankrijk in 1940 opnieuw met de Wehrmacht vochten.

Na een volgende vlucht naar Engeland keerden de Polen in 1944, als Pools onderdeel van het Britse leger en voorzien van Amerikaanse Sherman-tanks, terug op het Europese vasteland.

Vervolgens rukte de divisie noordwaarts op. Veel Belgische plaatsen werden al bevrijd door de Poolse strijders, voor die zich in de Slag om de Schelde mengden. Daarna werd onder meer Breda bevrijd. In het volgende jaar ging de opmars verder via Overijssel en noordwaarts langs de grens met Duitsland.

Ondanks hun grote bijdrage aan het beëindigen van de oorlog wilden veel troepen niet terug naar Polen, dat inmiddels een Sovjetvazalstaat was geworden. De soldaten die de oorlog hadden overleefd, raakten verspreid over de hele wereld.

Een Poolse Sherman-tank in Moerdijk (Foto: Getty Images)

De 'Russenoorlog' op Texel

Op Texel was de oorlog pas op 20 mei voorbij, en daar ging een hevige en opmerkelijke slag aan vooraf. Deze strijd wordt vaak de 'Russenoorlog' genoemd, al ging het hier om Georgiërs. Deze soldaten zaten eerst in het Rode Leger van de Sovjet Unie, maar kwamen als krijgsgevangenen in het Duitse leger terecht. Dit was vaak om te ontsnappen uit de barbaarse gevangenenkampen in nazi-Duitsland. Soms ging dat ook gedwongen. Vandaar dat er begin april 1945 zeker 800 Georgiërs in Duitse dienst op Texel waren.

Met overplaatsing naar het front in het oosten van Nederland in het vooruitzicht, besloten ze op 6 april tot een gewapende opstand. Hierbij werden in één nacht direct 450 Duitsers gedood, veelal in hun slaap. Vervolgens kregen de Georgiërs al snel te maken met een vijand in overtal, omdat de Duitsers vlug troepen vanaf het gewaarschuwde vasteland over lieten komen.

Na heftige gevechten, waarbij ook veel Nederlandse burgers en verzetsstrijders omkwamen, kwam de strijd uiteindelijk op 20 mei ten einde doordat de Canadezen zich op het eiland meldden. Ongeveer 550 Georgiërs vonden de dood. Het dodental onder de Duitsers ligt naar schatting rond de 800 doden of misschien wel hoger.

Gewonde Georgiërs op Texel (Foto: Nationaal archief)

Vluchtende Duitsers op Schiermonnikoog

Door naar het volgende Waddeneiland: Schiermonnikoog werd als laatste gemeente van Nederland bevrijd. De laatste Duitse troepen werden op 11 juni 1945, dus ruim een maand na de capitulatie van nazi-Duitsland, van het eiland gehaald door de Canadezen.

Op Schiermonnikoog kreeg het vaste Duitse garnizoen in april gezelschap van SS'ers en SD'ers (Sicherheitsdienst), die waren gevlucht uit Groningen. Deze groep was van plan om naar een verder gelegen Duits eiland te gaan, maar het liep anders.

Onder het voorwendsel van 'normaal' krijgsgevangenschap werd de groep van 100 SD'ers na de oorlog van het eiland gelokt en in Groningen voor berechting vastgezet. De SD was in de oorlogsjaren onder meer (deels) verantwoordelijk voor de jodenvervolging en bestrijding van het verzet.