Gökmen T., Michael P. en Mohammed B. zijn allemaal onderzocht in het Pieter Baan Centrum (PBC). We bezochten de observatiekliniek en spraken daar over het werk én de roep om zwaardere straffen vanuit de samenleving.

Voor alle duidelijkheid: het Pieter Baan Centrum (PBC) is geen plek waar veroordeelden hun straf uitzitten. Wie hier komt, is nog niet veroordeeld, maar vooralsnog 'slechts' verdachte. Het observatierapport dat de kliniek opstelt, helpt de rechter bij het bepalen van het vonnis.

Het PBC, dat sinds 2018 in Almere is gevestigd, heeft een gezellig te noemen woonkamer met een tv, bloemen, een gitaar én een Xbox. En op die Xbox kunnen verdachten die hier onderzocht worden schietspellen spelen. Hoewel ze ook kunnen kiezen voor een potje Halli Galli of 30 Seconds.

De observatiekliniek doet er alles aan om het echte leven na te bootsen, zeggen de onderzoekers die ons een rondleiding geven. "Want na zes weken in een grimmige ruimte zou echt íédereen raar gaan doen."

"Maar als iemand verdacht wordt van een schietdelict en diegene voor een schietspel kiest, dan is dat voor ons wel interessant", zegt teamhoofd Richard, die de groepsleiding aanstuurt die op de afdeling met de verdachten werkt.

Op verzoek van Richard laten we zijn achternaam weg. Net als die van de andere medewerkers van het PBC die we spreken. Hun volledige namen zijn wel bekend bij de redactie.

Het PBC in het kort

  • Verdachten worden zes weken lang opgenomen in de observatiekliniek van het ministerie van Justitie en Veiligheid.
  • Onderzoekers bekijken of er problematiek is en zo ja, of dit een rol heeft gespeeld in datgene waar de persoon van verdacht wordt.
  • Na zes weken wordt een rapport voor de rechter opgesteld.
  • Hoewel rechtbanken niet verplicht zijn het advies van het PBC te volgen, wordt dat nagenoeg altijd overgenomen.

Meer celstraffen van 25 of 30 jaar met tbs

Het PBC zit in een grijs ommuurd gebouw, dat lastig te betreden is voor mensen die er niets te zoeken hebben. Pas na de beveiliging, de securityscanner, diverse sluizen en zware toegangsdeuren waar je een pasje voor nodig hebt, kom je bij een soort kantoorgedeelte waar forensisch milieuonderzoeker Daniël ons opwacht.

Als forensisch milieuonderzoeker bij het PBC kijkt hij naar de rode draad in het leven van mensen. Hadden de verdachten aansluiting op de basisschool, hebben zich traumatiserende gebeurtenissen voorgedaan? "Interessant is ook om naar broers en zussen te kijken. Hoe zijn andere mensen uit hetzelfde nest terechtgekomen?"

Een week voor de opname gaat hij dan ook voor een eerste gesprek bij verdachten op bezoek in het Huis van Bewaring. "Ik heb wel een alarmknop voor als iemand boos wordt. Dat gebeurt zelden, bijvoorbeeld als mijn bezoek niet goed is doorgegeven."

Toen hij eind jaren negentig aan zijn loopbaan bij het PBC begon, hadden nog maar weinig mensen levenslang gekregen. "Maar de maatschappij verandert en het rechtssysteem ook. Ik zie ook steeds meer celstraffen van 25 of 30 jaar met tbs opgelegd worden."

"Kijk, we hebben hier te maken met heftige zaken. Op verjaardagen - gelukkig niet de mijne - klinkt de roep 'aan de hoogste boom opknopen' weleens. Maar ik ben niet bezig met of iemand schuldig of onschuldig is. Ik hoop gewoon dat iemand op de plek terechtkomt waar hij of zij hoort."

Zo ziet het leven in het Pieter Baan Centrum er vanbinnen uit
255
Video
Zo ziet het leven in het Pieter Baan Centrum er vanbinnen uit

'Soms lijkt het hier een bejaardentehuis'

Richard wijst erop dat de samenstelling van de groep vaak verandert, doordat niet iedereen tegelijkertijd aan het onderzoekstraject van zes weken begint. "Soms lijkt het hier een bejaardentehuis, soms denk je dat je bij de jongerensoos bent."

Het teamhoofd doet het werk al jaren. Hij voelt goed aan wanneer er spanningen zijn, bijvoorbeeld nadat een verdachte een heftig gesprek heeft gevoerd met een van de onderzoekers. "Dan nemen we iemand even apart in een kamer of in zijn of haar cel om erover te praten."

In de woonkamer is ook een keukenblok. Het is voor ons een verrassing als we ontdekken dat de verdachten hier zelf hun groepsmaaltijden plannen én bereiden. "Als je iets van groepsdynamiek gaat zien, is dat wel rondom het koken", legt Richard uit. "We zijn terughoudend in het sturen van zaken, omdat we juist willen zien of mensen bijvoorbeeld rekening houden met elkaars diëten."

Ook Richard denkt niet in zwart-wit over de personen in het PBC. "Juist doordat je mensen leert kennen, zie je dat ze uit meer bestaan dan alleen de tenlastelegging."

De woonkamer in het PBC. (Foto: Bas Scharwachter)

'Tijdens gesprekken voel je de drijfveren'

Psycholoog Clemens en psychiater Lilian houden zich bezig met het stellen van diagnoses en beoordelen of er een verband bestaat tussen de mogelijke problematiek en wat het Openbaar Ministerie (OM) ten laste legt.

Waar de persoon van verdacht wordt, mag niet meewegen in het vaststellen van de diagnose, hoe bizar of gruwelijk het delict ook was. Lilian zegt dat als ze ergens moeite mee hebben, ze het er altijd met collega's over kan hebben.

Clemens en Lilian moeten constant door verdachten heen prikken. "Je moet voor ogen houden dat iedereen hier komt met een bepaald doel: ze willen geen tbs of juist wel. Tijdens gesprekken voel je wel wat iemands drijfveren zijn", zo omschrijft Clemens.

Ook moeten ze goed onderzoeken of bepaalde geestelijke problematiek wel invloed heeft gehad op waar de persoon van verdacht wordt. "Heel kort uitgelegd: iemand met een psychose kan een blikje stelen uit de supermarkt zonder dat de psychose daar iets mee te maken heeft", aldus Lilian.

Hun rapport, met hierin het advies aan de rechters, wordt uitgeplozen door bijvoorbeeld een jurist en een andere psychiater die de verdachte zelf niet spreekt om te controleren of alles goed is onderbouwd en juridisch juist is opgeschreven. Clemens en Lilian worden dan ook kritisch bevraagd bij de eindbespreking.

Een van de cellen in het PBC. (Foto: Bas Scharwachter)

Onderzoeksresultaten manipuleren is moeilijk

Momenteel loopt er een strafzaak tegen Thijs H., een twintiger die heeft bekend drie wandelaars te hebben doodgestoken tijdens een psychose. Er wordt onderzocht of hij die psychose verzonnen heeft. In het algemeen kunnen beide deskundigen zeggen dat het zeer moeilijk is om onderzoeksresultaten te manipuleren. Clemens: "Dat betekent dat ze zes weken lang op hun tenen moeten lopen. Wij geloven dat je dan op een gegeven moment door je hoeven zakt."

Lilian zegt dat ze voorbereid, maar wel objectief aan een onderzoek begint. "Wat er in het nieuws komt, is allesbehalve de volledige waarheid. De berichtgeving probeer ik dan dus ook naast me neer te leggen. Uiteindelijk is een goed advies geven van maatschappelijk belang."