Het Russische Kremlin heeft vanaf het eerste moment elke vorm van betrokkenheid bij het neerhalen van vlucht MH17 ontkend en zaaide volop twijfel over de toedracht van de vliegramp. Maandag start het MH17-proces en moet blijken hoe houdbaar die strategie nog is.

"Een dag na de ramp condoleerde de Russische president Vladimir Poetin de nabestaanden en stak hij premier Mark Rutte een hart onder de riem", zegt Hubert Smeets, historicus en medeoprichter van kennisplatform Raam op Rusland.

"Hij zei ook: 'Wij hebben hier niks mee te maken. Dit is gebeurd boven Oekraïens grondgebied, daar staan wij buiten.'"

In de dagen na de ramp komen de Russen met een eigen verhaal over de toedracht van de ramp. Het ministerie van Defensie beweert dat een Oekraïense straaljager de boosdoener was. Radarbeelden zouden dat bewijzen.

Volgens Smeets was de boodschap van Rusland: dat krijg je ervan als je een staatsgreep in Kiev laat gebeuren en toestaat dat fascisten en neonazi's aan de macht komen. Dit was een verwijzing naar de Maidan-revolutie, die in 2014 een einde maakte aan het bewind van de pro-Russische Oekraïense president Viktor Yanukovych.

Als de Nederlandse Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) om de radarbeelden vraagt, zeggen de Russen eerst dat die zijn gewist. Na herhaaldelijke verzoeken worden er toch beelden aangeleverd, maar die zijn overduidelijk bewerkt.

Rol van Rusland bij neerhalen MH17 volgens JIT

  • BUK TELAR-raketinstallatie was afkomstig van Russische 53ste luchtafweerbrigade
  • Raketinstallatie werd uitgeleend aan pro-Russische separatisten in Oost-Oekraïne
  • Rusland is formeel niet militair actief in Oost-Oekraïne
  • Oekraïense separatisten worden in werkelijkheid direct gesteund door Moskou

Complottheorieën en trollen

De Russische regering houdt het niet bij simpelweg ontkennen. Russische staatsmedia verspreiden wilde complottheorieën over de toedracht van de ramp. En vanuit een pand in Sint Petersburg - de inmiddels beruchte 'trollenfabriek' van een bondgenoot van Poetin - worden tienduizenden berichten verspreid waarin Oekraïne de schuld krijgt. Die zijn vooral bedoeld voor binnenlandse consumptie.

Rusland probeert daarnaast voortdurend het internationale onderzoek naar de ramp in diskrediet te brengen. Smeets: "Ze hebben onze materialen niet onderzocht, zijn bevooroordeeld en willen niet luisteren, luidt het. Als de OVV en het internationale Joint Investigation Team (JIT) aankondigden met een rapportage te komen, organiseert Moskou snel een persconferentie, waar de eigen 'feiten' gepresenteerd worden. De strategie van het Kremlin is samen te vatten met het woord 'spoilen'."

Poetin: 'Helaas wil niemand naar ons luisteren'
82
Video
Poetin: 'Helaas wil niemand naar ons luisteren'

Rusland: 'Wij bemoeien ons helemaal niet met Oekraïne'

Nicolaas Kraft van Ermel, een aan de Rijksuniversiteit Groningen verbonden Rusland- en Oekraïnekenner, legt de wijze waarop de Russische regering de MH17-kwestie benadert op twee manieren uit. Op de langere termijn is sprake van een cultureel patroon. "Het huidige regime heeft sterke wortels in de inlichtingendiensten van de Sovjet-Unie. Daar genoot Poetin een opleiding en ontving hij zijn vorming. De vaste werkwijze was toen ook: constant de feiten ontkennen en tegelijkertijd zand in de ogen strooien en spaken in wielen steken."

Rusland gebruikte dezelfde werkwijze na de vergiftiging van de Russische oud-dubbelspion Sergei Skripal in het Engelse Salisbury in 2018. Net als rond het onderzoek naar Russische inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016.

Dan is er nog de uitleg voor de korte termijn, die samenhangt met de politieke omstandigheden in Oekraïne. "De lijn van het Kremlin is dat Rusland daar formeel niet actief is. Dat wil zeggen: er zijn geen Russische militairen in dat land en die zijn er nooit geweest. Rusland bemoeit zich niet met interne aangelegenheden in Oekraïne." (De annexatie van een ander Oekraïens gebied, de Krim, valt overigens niet onder die bewering. Moskou gaf na lang ontkennen toe dat daar Russische militairen werden ingezet.)

Kraft van Ermel denkt niet dat Moskou de opdracht gaf om de buk-raket af te vuren die de MH17 zou treffen, maar de Russische regering zat na die wellicht onvoorziene gebeurtenis wel klem door haar eigen retoriek.

"Dan is het heel vervelend als je partijen hebt, zoals het Nederlandse Openbaar Ministerie, die proberen koste wat het kost boven water te krijgen wat daar is gebeurd. En dan ga je natuurlijk proberen dat tegen te werken. Als staat heb je daar inlichtingen- en veiligheidsdiensten voor", aldus de Rusland- en Oekraïnekenner.

Russische geheime diensten hadden het druk met MH17

Hoe die diensten te werk gingen, beschreef de Volkskrant donderdag in een reconstructie. Telefoons van leden van de Nederlandse Koninklijke Marechaussee die op de rampplek helpen bij het onderzoek worden besmet met malware. Ook reizen twee medewerkers van de Russische militaire inlichtingendienst GRU af naar Nederland. Het is niet bekend wat ze komen doen, maar de krant citeert een inlichtingenbron die zegt dat een relatie met MH17 voor de hand ligt. Russische hackers proberen herhaaldelijk onderzoeksgegevens in handen te krijgen.

“De vaste werkwijze was in de Sovjettijd ook: constant de feiten ontkennen en tegelijkertijd zand in de ogen strooien en spaken in wielen steken”
Nicolaas Kraft van Ermel, Rusland- en Oekraïnekenner

Twee oud-medewerkers van de GRU worden opgenomen in het Russische team dat de ramp in samenspraak met het JIT onderzoekt. Ze overleggen dagelijks met het Kremlin en doen verwoede pogingen in contact te komen met de Maleisische delegatie in het JIT, stelt de Nederlandse militaire inlichtingendienst MIVD vast.

Als het JIT en het Openbaar Ministerie in juli 2019 onthullen welke vier verdachten zullen worden vervolgd, laat de reactie van Poetin weinig aan de verbeelding over. "Wat is gepresenteerd als bewijs van Ruslands verantwoordelijkheid, is voor ons compleet onbevredigend", zei hij. "Er is geen bewijs. Er valt niks af te leiden uit wat er is gepresenteerd. Wij hebben onze eigen versie en die hebben we uiteengezet."

De Maleisische premier Mahathir Mohamad trekt de conclusies in het JIT-onderzoek meteen in twijfel, doet de gepresenteerde bewijzen af als "van horen zeggen" en stelt dat Rusland onterecht tot zondebok wordt gemaakt.

Pluche knuffeldieren omringen het MH17-monument bij de rampplek, in de buurt van de Oekraïense plaats Hrabove. (Foto: Reuters)

Kan het Kremlin ruis blijven verspreiden tijdens het MH17-proces?

In aanloop naar het MH17-proces blijft Rusland stellig ontkennen, maar is de benadering wel wat veranderd, meent Smeets. "Het is wat minder brutaal en terughoudender dan in de afgelopen jaren. De Russen proberen het proces niet-ontvankelijk te laten verklaren door twijfel te zaaien. Een echt samenhangend alternatief verhaal is er niet meer. De theorie over het Oekraïense gevechtsvliegtuig is bijvoorbeeld een stille dood gestorven."

Smeets vindt het opvallend dat een van de Russische verdachten een Nederlandse advocaat in de arm heeft genomen om hem te verdedigen, terwijl zijn medeverdachten doen alsof het proces hen totaal niet raakt. "Daarmee zeg je impliciet toch wel dat je de rechtbank serieus neemt."

Tijdens de rechtszaak moet blijken of de Russische 'ruisstrategie' nog houdbaar is. "Het proces zal waarschijnlijk een flinke tijd in beslag nemen en het is aannemelijk dat het OM met nieuwe feiten komt", zegt Smeets. "De autoriteiten in Moskou zullen dan toch moeten reageren."