Iedereen kan tegenwoordig (online) journalist of onderzoeker zijn. Maar er is één partij die daar op een ultieme manier wereldwijd impact mee heeft. Het onderzoekscollectief Bellingcat kreeg er deze week de Machiavelliprijs voor. Niet slecht voor een club vrijwilligers, die overigens al weer nieuwe onthullingen aankondigt.

Bellingcat was tot voor kort in feite niet meer dan dat: een groep vrijwilligers. Vooruit, heel slimme vrijwilligers. Een kleine greep uit de belangrijke onthullingen: locaties waar IS onthoofdingsvideo's opnam, het feit dat de vlucht MH-17 door een Russische buk-raket was neergehaald en het ontmaskeren van de verdachten van de gifgasaanval op dubbelspion Sergei Skripal in Engeland.

Tot vorig jaar waren het de vrijwilligers die online onderzoek deden en wereldwijd cursussen gaven over hun werkwijze. Bellingcat werd draaiende gehouden door donaties en het geld dat ze met die cursussen ophaalden. Een eigen kantoor was er niet. Sinds vorig jaar heeft het onderzoekscollectief een kantoor in Den Haag.

De Machiavelliprijs

  • De Machiavelliprijs is een Nederlandse prijs die jaarlijks wordt toegekend aan een persoon of organisatie die heeft uitgeblonken in publieke communicatie. Bellingcat kreeg de prijs dit jaar vanwege "zijn vernieuwende wijze van onderzoeksjournalistiek die keer op keer zorgt voor baanbrekende onthullingen", aldus het juryrapport. "Bellingcat heeft diepgravende onderzoeksjournalistiek een stevige kwaliteitsimpuls gegeven in een tijdperk waarin we steeds meer ‘fake news’ zien." Oprichter Eliot Higgins noemt de prijs "een enorme eer".

Wapenhandelaren ontmaskeren vanachter de computer in Leicester

Higgins begon met Bellingcat in 2012, gewoon vanachter zijn computer in zijn huis in het Britse Leicester. Hij wist op basis van online bronnen meer te weten te komen over de wapenhandel in Syrië.

Ook achterhaalde hij waar de terroristische organisatie IS haar onthoofdingsvideo's opnam. Aan de hand van satellietbeelden van het gebied kon hij exact analyseren langs welke wegen aan de rand van de Syrische stad Raqqa de gruwelijkheden plaatsvonden. Hij schreef hierover op zijn blog en wist er verschillende media mee te bereiken. In de jaren die volgden deden steeds meer mensen van over de hele wereld mee met deze open source investigation. Onderling contact hadden ze hoofdzakelijk online.

Toen werd op 17 juli 2014 vlucht MH17 van Malaysia Airlines neergehaald boven Oekraïne. In de weken die volgden verschenen er op internet allerlei beelden vanuit de omgeving waar het vliegtuig zou zijn neergehaald. Ook Higgins en de andere vrijwilligers van Bellingcat gingen daarmee aan de slag.

Zo gebeurde het dat het onderzoekscollectief als eerste kon concluderen dat de MH17 werd neergehaald door een buk-raket die afkomstig was van de 53e brigade in het Russische Koersk. Pas veel later kwam ook het Internationale Joint Investigations Team (JIT) tot diezelfde conclusie.

Aan de hand van onderschepte telefoongesprekken wist Bellingcat bovendien verschillende betrokkenen op te sporen. Zo kwamen de gesprekken die verdachte Sergei Dubinsky (hoofd van de inlichtingendienst van de Volksrepubliek Donetsk) voerde over de route die de raket aflegde door het gebied overeen met de route die de buk-installatie reed op de videobeelden die eerder al online waren verschenen. Volgens het Openbaar Ministerie staat inmiddels vast dat naast Dubinsky nog twee andere Russen en een Oekraïner betrokken waren bij het vervoer van de buk-raket.

Ondertussen ontmaskerde Bellingcat in 2018 ook als eerste de twee verdachten van de gifgasaanval op Russische dubbelspion Sergei Skripal en zijn dochter Yulia. Als het MH17-onderzoek dat niet al had gedaan, behaalde het collectief met deze ontdekking wereldwijde bekendheid.

Bio Eliot Higgins

  • Geboren in januari 1979 in Shrewsbury, England
  • Werkte eerder in de financiële administratie
  • Begon in 2012 onder de naam Brown Mozes met bloggen toen hij werkloos thuis zat
  • Woont met zijn gezin in Leicester
  • Heeft nu met Bellingcat achttien vaste medewerkers en meer dan dertig mensen wereldwijd die bijdragen leveren aan de onderzoeken
  • Opende halverwege 2019 met Bellingcat een kantoor in Den Haag

Murw van alle beelden

Inmiddels zijn er in de MH17-zaak dus vier verdachten aangewezen en gaat de rechtszaak tegen hen op 9 maart van start. "Bellingcat heeft naam gemaakt met hun bevindingen", zegt Piet Ploeg, voorzitter van Stichting Vliegramp MH17. "Ons bestuur vindt dat ze heel belangrijk werk doen, maar zij zijn natuurlijk niet degene die het bewijs aan de rechtbank leveren. Ze zijn een onderzoekscollectief, ze hebben meer vrijheid om dingen te benoemen dan het JIT. Ongetwijfeld leveren ze knap werk, maar of het allemaal klopt merken we wel bij het komende strafproces."

Ploeg vertelt dat de bevindingen van het onderzoekscollectief op de voet worden gevolgd, maar dat veel nabestaanden ook wel murw zijn geworden van de constante de nieuwsstroom rondom MH17. "Ook door de beelden die Bellingcat naar buiten bracht. Niet iedereen wil daar altijd mee geconfronteerd worden, dat blijft moeilijk."

Higgins vertelt dat ze het JIT nu nog helpen bij het identificeren van een verdachte in de zaak. Maar ondertussen werkt Bellingcat ook door aan een reeks aan andere ontdekkingen. Higgins: "We verwachten binnenkort twee grote verhalen naar buiten te brengen over Russische spionage in Europa. Ook werken we aan onderzoeken over luchtaanvallen op Jemen, uitgevoerd door Saoedi-Arabië, en we schrijven over wapenleveringen vanuit Groot-Brittannië aan Saoedi-Arabië."

Werken voor Bellingcat is niet doorlopend spanning en sensatie

Met het openen van het kantoor in Den Haag is Bellingcat nu een organisatie met mensen op de loonlijst en het aantal medewerkers is verdrievoudigd. Denk niet dat werken voor Bellingcat doorlopend spanning en sensatie betekent. Naast de lopende projecten zijn ze tot nu toe veel bezig met het archiveren van online bronnen. Er is veel interesse vanuit internationale instellingen, zoals het Internationaal Strafhof en de OPCW (de toezichthouder op het verbod van chemische wapens) voor het gebruik van dit soort informatie.

Maar doordat sociale media hun content verwijderen of hun instellingen aanpassen, kan belangrijke informatie voor onderzoek verloren gaan. Higgins: "Daarom is het archiveren van die bronnen zo belangrijk geworden. Het is natuurlijk niet zo opwindend als mensen trainen en zelf onderzoek doen, maar onze prioriteit is nu dat we een stabiele basis leggen waarop we verder door kunnen groeien in de toekomst."

Wat Higgins als een nieuwe uitdaging ziet, is het onderzoek en het verzamelde bewijsmateriaal rondom bijvoorbeeld Saoedi-Arabië naar de rechtszaal krijgen. "Daar kunnen we zien hoe dit soort nieuwe vormen van bewijsstukken gebruikt gaan worden. En die informatie kunnen wij weer gebruiken om ons onderzoeksproces te verfijnen."

Bellingcat trekt de professionalisering door, maar de vrijwilligers zullen nooit terzijde worden geschoven. Integendeel. Higgins: "Deze lente lanceren we onze nieuwe website en daarmee hopen we op een meer georganiseerde manier vrijwilligers bij onze onderzoeken te kunnen betrekken. De grote kracht van Bellingcat is juist de community die eromheen is ontstaan, en we willen ervoor zorgen dat we die groep ondersteunen en alleen maar verder kunnen laten groeien."