Rellen riskeren tijdens de jaarwisseling of een mogelijk uit de hand lopend vuur? Nadat een enorme stapel brandende pallets in de eerste uren van 2019 een vonkenregen over Scheveningen spuwde, werd besloten dat de grote vreugdevuren tussen de vissersplaats en Duindorp niet langer konden. Het gevolg: dreiging van zware ongeregeldheden. Hoe Den Haag in een patstelling belandde.

De jaarwisseling en Den Haag hebben een merkwaardige relatie. Decennialang vloog in de hofstad alles in brand wat los of vast zat, met jaarlijks tonnen aan schade als gevolg. Door de combinatie van de traditie om vreugdevuren aan te steken en competitie tussen verschillende straten en wijken om het grootste vuur, was er voor de Haagse brandweer geen beginnen aan.

"In 1990 is gezegd: laten we het op vier plekken in de stad doen. Dan kunnen we het beter controleren", blikt Wim Willems, hoogleraar sociale geschiedenis aan de Universiteit Leiden terug. Twee van die vuren kwamen in Duindorp en Scheveningen, waartussen een tegenstelling werd gecreëerd. "Wat gek is, want dat zijn plaatsen die aan elkaar verwant zijn", voegt Willems toe.

Zeker Duindorp is een wijk "waar de kansen niet voor het oprapen liggen". "Er is daar door de jaren veel gesloopt door de gemeente. Er was sprake van sociale afbraak. Dus er is bij de lokale bevolking veel verzet tegen de lokale overheid."

Scheveningers en Duindorpers strijden om hoogste houtstapel
Scheveningers en Duindorpers strijden om hoogste houtstapel

Wel een groot evenement, geen vergunning

Om de gemoederen tijdens de jaarwisseling onder controle te houden kneep de gemeente daarom een flink oogje toe. Op de stranden verschenen jaarlijks twee enorme stapels van houten pallets. Het werden grote evenementen, wat opmerkelijk is, want van vergunningen was geen sprake.

"De gemeente heeft het allemaal gedoogd", reageert Jon Schilder, hoogleraar staats- en bestuursrecht aan de Vrije Universiteit. "Daarmee werd gezorgd voor orde en vrede, maar men speelde met vuur. Er waren wel afspraken gemaakt in convenanten, maar daarmee opereerde de gemeente niet eens in een grijs gebied. Dat was gewoon een donker gebied", zegt Schilder stellig.

Volgens de hoogleraar komt het vaak voor dat gemeenten na zo'n misstap reageren met 'overkill'. "Dan komen er opeens heel zware voorwaarden. Ook door de politie en de brandweer, die de afgelopen jaren hun taken hebben verwaarloosd. Daar hebben de bouwers nu ook last van."

'Vragen om moeilijkheden'

Vorig jaar mochten de stapels volgens de gemeente nog 35 meter hoog zijn. Dit jaar konden de pallets niet boven de 10 meter uitkomen. Bovendien moest er een vergunning worden aangevraagd en een aansprakelijkheidsverzekering worden afgesloten. Eisen waaraan de bouwers niet willen of kunnen voldoen, waardoor er bij de komende jaarwisseling geen georganiseerde vreugdevuren zijn op het strand.

"Vragen om moeilijkheden", vat Willems het in zijn ogen "onverstandige besluit" van waarnemend burgemeester Johan Remkes samen. "Je moet nooit aan gemeenschapsgevoel komen. Deze mensen hebben hun eigen identiteit die ze maar een paar keer per jaar kunnen tonen. Een terugkerende traditie afnemen is altijd gevaarlijk, stel je voor dat we opeens Koningsdag afnemen. Of al het vuurwerk verbieden zonder alternatief. Dan komt er ook gedonder."

Gemeente moet nadenken over alternatieven

Het halfbakken optreden tijdens de vorige jaarwisseling kostte toenmalig burgemeester Pauline Krikke uiteindelijk de kop. Het verbaast Willems daarom dat er niet begin 2019 al begonnen is met een beter alternatief voor dit jaar.

"Als je iets weghaalt, moet je met een alternatief komen. Anders komt er een tegenreactie", verklaart de hoogleraar sociale geschiedenis het geweld dat de afgelopen dagen vooral in Duindorp oplaaide. Hij spreekt van een trechtervorm. "Er mocht door de jaren heen steeds minder en nu mag er helemaal niets meer. Als je dan het gevoel hebt dat je identiteit wordt afgenomen, komt er iets los. Het voelt als verliezen."

"Ik hoop dat men gaat nadenken over alternatieven, want alleen pure repressie vind ik onverstandig", gaat Willems verder. Het lijkt hem verstandig om vooral de angel uit de rivaliteit tussen Duindorp en Scheveningen te halen en de vuren over meer plekken op het strand te verspreiden. "Je moet het probleem verdunnen", beschrijft hij zijn mogelijke oplossing.

De brandstapel op het strand van Scheveningen. (Foto: Flickr/Maurits Verbiest)

Geen weg terug voor Remkes

Schilder vreest dat de bouwers alleen hun grote vreugdevuren willen en met niets anders genoegen nemen. "Ik heb niet de indruk dat ze voor rede vatbaar zijn. Er wordt nu gedreigd met het teruggaan naar de oude tradities. Dus veel geweld en brandjes door de hele stad."

Volgens de hoogleraar staats- en bestuursrecht is er voor Remkes geen weg terug. "Het is na het rapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid ook volstrekt ondenkbaar dat er weer zo'n groot vuur komt. Het ging eerdere jaren ook bijna mis en de gemeente is toen al gewaarschuwd."

Nu ontstaat er een ander probleem voor de lokale driehoek. De lokale bevolking wordt wel beschermd tegen de risico's van een groot vuur op het strand, maar er ontstaat wel een grote kans op rellen en vernielingen. "Daar zijn de inwoners ook weer de dupe van. En ook winkeliers", waarschuwt Schilder. "Het is een burgeroorlog in het klein. Er zijn zo veel mensen die het niet pikken, ga die maar eens in bedwang houden."

'De straat reageert op monopolie op geweld'

Remkes dreigt met strenge maatregelen, maar Schilder betwijfelt of die wel gaan helpen. "Je kunt niet overal ME klaar hebben staan." Als uiterste middel kan wel de hulp worden ingeroepen van Defensie. "De burgemeester staat juridisch gezien heel sterk."

Willems oordeelt vooral dat Remkes de situatie heeft vastgezet door de vergunningen niet te verstrekken en ook geen goed alternatief te bieden. "De burgemeester zegt niet te willen buigen voor chantage. Maar de overheid heeft nu het monopolie op geweld en daar reageert de straat op. Dan krijg je wat er nu gebeurt."