Directeur Peter van der Vorst kondigde deze week aan dat RTL voorlopig stopt met 'guilty pleasure'-realityseries nadat een deelnemer van De Villa grenzen had overschreden. Wat moet er in de toekomst veranderen bij dit soort populaire realityprogramma's, die vaak meer dan een half miljoen kijkers per aflevering trekken en veel geld opleveren? Kan dit genre überhaupt nog wel op tv?

Het was uiteindelijk het programma De Villa dat het genre voorlopig de kop kostte. Op Twitter ontstond veel kritiek door een scène waarin een vrouwelijke deelnemer onder invloed van alcohol naar bed gaat en daar ongevraagd wordt betast door een mannelijke kandidaat. Dit gebeurde nadat eerder al een deelnemer 'nee' niet als antwoord leek te accepteren nadat hij een vrouw in de serie probeerde te zoenen.

Vorige week kwam ook het verhaal naar buiten van een deelnemer aan Gran Hermano (De Spaanse versie van Big Brother), die toen ze in 2017 meedeed aan het programma door een medekandidaat in haar slaap werd misbruikt. Vervolgens werd ze in haar eentje in een kamer met de beelden geconfronteerd door iemand van de productie.

En de Nederlandse Rosanna Voorwald, die twee keer meedeed aan Temptation Island, vertelde afgelopen week in een interview dat een verleider in het programma werd aangemoedigd om naakt naast haar in bed te komen liggen terwijl zij dronken was. "Hij pakte me vast, en toevallig had ik dit keer een kwade dronk, en ben ik boos geworden. Maar eigenlijk is het pure aanranding", zei ze tegen Grazia.

'Kandidaten zijn de marionetten van de productie'

"Natuurlijk wordt er enige regie op losgelaten", zegt Bert van der Veer, oud-programmadirecteur van RTL 4, tegen NU.nl over realityprogramma's. "Maar als kandidaten zich inschrijven, horen ze zo langzamerhand te weten dat ze toch een beetje marionetten van de productie zijn."

Volgens Linda Duits, werkzaam aan de faculteit Media Studies aan de Universiteit van Utrecht, is het voor (oud-)deelnemers aan realityprogramma's echter lastig om aan de bel te trekken als er iets misgaat, omdat in hun contracten vaak staat dat ze niet over het programma mogen praten.

Bij De Villa waren het echter de kijkers die hun verontwaardiging over het programma uiten. Presentator Tim Hofman sprak er schande van en werd benaderd door de bewuste deelneemster, die haar verhaal over de aanranding deed in zijn programma #BOOS.

"Natuurlijk moet er op zo'n moment ingegrepen worden. Volgens mij zijn er gewoon strafbare feiten gepleegd", zegt Duits. "Het is goed dat RTL daar wat aan doet en zijn medewerkers ter verantwoording roept."

"Ik denk dat het sowieso goed is om na te denken over de aard van het genre en om paal en perk te stellen aan bepaalde technieken die worden gebruikt en gedragingen die te zien zijn", voegt ze toe.

'Je mag kandidaten niet forceren om te zoenen of te drinken'

Journaliste Milou Deelen, die in 2017 een viraal filmpje plaatste waarin ze zich uitsprak tegen slutshaming in studentenverenigingen, stelt dat de ethiek van de programma's valt of staat met de instemming van de deelnemers. "Ze zouden niet geforceerd mogen worden om iemand te zoenen of anders meer te drinken", stelt ze verwijzend naar het 'shotjesspel' waar de deelneemster in #BOOS over vertelt.

Ook noemt ze het 'gestoord' dat de productie de mannelijke deelnemer naar de kamer van de kandidate die onder invloed was, zou hebben gestuurd. "De programmamakers wisten dat ze al eens onder invloed was aangerand, omdat ze dit in gesprek met de psycholoog voor het programma had verteld. Dan maak je als producent misbruik van de situatie."

Madeleijn van den Nieuwenhuizen van het mediakritische platform Zeikschrift noemt het choquerend dat de aanrandingsscène is uitgezonden. "Ik ben blij dat RTL het - inmiddels - zo serieus neemt, maar ik hoop vooral dat ze intern moeilijke gesprekken voeren over de spanning die er bestaat tussen commercie, sex sells en het in de hand werken of laten gebeuren van grensoverschrijdend gedrag. Er heeft daar een editor gedacht: 'Ja, dit is goeie tv, groen licht!' Die neiging, die inschatting, die moet onderzocht worden."

“Er heeft daar een editor gedacht: 'Ja, dit is goeie tv, groen licht!' Die neiging, die inschatting, die moet onderzocht worden.”
Madeleijn van den Nieuwenhuizen

'Je moet de medewerkers aanpakken die denken dat dit oké is'

Het besluit van Van der Vorst om realityprogramma's in de ban te doen, is volgens Van Den Nieuwenhuizen geen oplossing voor de kern van het probleem. "Door het af te schuiven op het genre 'guilty pleasure' wordt verantwoordelijkheid voor montage-keuzes of het ingrijpen op de set niet genomen."

Duits vindt de maatregel vooral overtrokken. "Het is een beetje alsof iemand is aangerand in de kroeg en alle kroegen nu moeten sluiten. Wie je moet aanpakken, zijn de medewerkers die denken dat het oké is om op deze manier televisie te maken, of het nou gaat om dit soort series of een programma over eetstoornissen."

Journaliste Milou Deelen maakte in 2017 een video waarin ze zich uitspreekt tegen slutshaming. (Foto: Facebook Milou Deelen)

Onderzoek naar RTL en Blue Circle

RTL heeft naast het stopzetten van enkele programma's een onderzoek aangekondigd waarbij zowel de gang van zaken bij RTL als bij producent Blue Circle onder de loep wordt genomen door een externe partij. "De uitkomst van dat onderzoek moet leiden tot een ethisch verantwoord beleid, waarbij we deelnemers een veilige omgeving kunnen bieden", zegt RTL-woordvoerder Kim Koppenol.

Naast het opschorten van De Villa en Temptation Island wordt een nieuw programma - Free Love Paradise - vooralsnog niet uitgezonden. "Als het onderzoek is gedaan en de uitkomst is dusdanig dat we denken: dit kan tegen de ethische lat worden gehouden, dan kunnen we weer gaan nadenken over uitzenden. Maar het allerbelangrijkste is dat we hier intern van leren", stelt Koppenol.

“Als het onderzoek is gedaan en de uitkomst is dusdanig dat we denken: dit kan tegen de ethische lat worden gehouden, dan kunnen we weer gaan nadenken over uitzenden.”
Kim Koppenol (woordvoerder RTL)

'Misschien heeft het genre zijn langste tijd gehad'

Duits betwijfelt of de gebeurtenissen van de afgelopen weken het einde betekenen van 'guilty pleasure'-realityseries. "Wat er nu gebeurd is, is een incident. Het gebeurt niet aan de lopende band, dus ik maak me daar niet zo'n zorgen om."

Wel zou het volgens de mediawetenschapper kunnen dat de kijkers zelf op een gegeven moment genoeg hebben van het genre. "Temptation Island is jaren niet op televisie geweest omdat mensen er klaar mee waren. Dat zou nu ook kunnen gebeuren, dat het z'n langste tijd gehad heeft en over tien jaar weer terugkeert."

Volgens Van der Veer hangen toekomstige successen af van hoe guilty pleasures er straks gaan uitzien. "Deze programma's zijn niet leuk meer als iedereen ineens in een boerka gaat lopen. Knappe mannen, sexy vrouwen, drank, een zwembad, daten, knuffelen, handtastelijkheden: dat is het genre. Ik denk dat de lol er wel een beetje af is als er grenzen aan seks worden gesteld, want daar gaat het juist om."

Deelen benadrukt dat ze de gebeurtenissen in De Villa niet ziet als een incident. "Dit is een patroon. Dit gebeurt helaas veel te vaak in de maatschappij." Ze voegt toe dat het op seks leunen van dergelijke programma's geen probleem hoeft te zijn als beide partijen instemmen.

"Wat we in De Villa hebben gezien is geen 'grijs gebied'. Het is aanranding en grensoverschrijdend gedrag. Als je dit als makers niet wil proberen te voorkomen, moet je die programma's niet maken."