Minister Wouter Koolmees (Sociale Zaken) heeft halverwege deze kabinetsperiode een pensioenakkoord en een nieuwe arbeidswet door beide Kamers geloodst. Maar vooral op de arbeidsmarkt wachten nog complexe dossiers waarmee hij nog lang niet klaar is. "De kostenverschillen tussen vast en flex zijn in de toekomst onhoudbaar."

De nieuwe arbeidswet, voluit de Wet arbeidsmarkt in balans, of Wab, is pas een half jaar geleden door de Eerste Kamer aangenomen, maar Koolmees gaat er al van uit dat hij deze kabinetsperiode de volgende grote aanpassing op zijn minst in de grondverf zet.

"De verkiezingen zijn pas in maart 2021. Mijn handen jeuken", zegt de tijdelijke vicepremier van D66 in aanloop naar de begrotingsbehandeling van zijn ministerie, die volgende week op de agenda staat, in een gesprek met NU.nl.

Het pensioenenhoofdstuk heeft na deze week weer betrekkelijke rust nu de dreigende kortingen grotendeels zijn uitgesteld. De aandacht ligt voor nu weer op de arbeidsmarkt en hoe daar de verschillen tussen werknemers met een flexcontract en die in vast dienstverband kleiner kunnen worden gemaakt. Ook het dossier van de zzp'er brandt nog op het bureau van Koolmees. Of beter gezegd: het gebrek aan dé zzp'er. Want die bestaat niet, zegt Koolmees steeds sinds zijn ministerschap.

Zo ook afgelopen donderdag tijdens een groot congres over arbeidsrecht in Utrecht.

“Verschillen tussen vast en flex zijn kolossaal.”

U zei op dat congres dat de arbeidsmarkt niet logisch is. Wat bedoelt u daarmee?
"Vorig jaar ging ik met de inspectie mee naar een tomatenkweker in het Westland. Daar waren tien werknemers in dienst, van wie vijf via een uitzendbureau, drie in vaste dienst en twee zzp'ers. Hoe kan het dat zij allemaal hetzelfde werk doen?"

Kunt u dat verklaren?
"Verklaren wel, maar het is niet logisch. Door de groei van contractvormen zoals flex, vast, payrolling, zzp en contracting is er een grote verscheidenheid. Maar al die vormen sluiten niet per se aan bij de aard van het werk. Het sluit ook niet altijd aan bij de manier waarop wij werknemers willen beschermen tegen arbeidsongeschiktheid of werkloosheid."

"Een maaltijdbezorger, een journalist en een ICT'er kunnen allemaal zzp'er zijn, maar doen totaal ander werk."

U noemde de verschillen op de arbeidsmarkt kolossaal en zei dat het stelsel over zijn houdbaarheidsdatum heen is. Dat zijn best grote woorden. Is de Wab die volgend jaar ingaat dan wel voldoende?

"Nee. De verschillen zíjn kolossaal. Er zijn een miljoen zzp'ers en tegelijkertijd een miljoen mensen die twintig jaar bij dezelfde werkgever zitten en daar gelukkig mee zijn. We lopen tegen de grenzen aan, daarom heb ik een commissie onder leiding van Hans Borstlap (onder meer oud-topambtenaar, red.) gevraagd te kijken naar de arbeidsmarkt van de toekomst. Het eindrapport verschijnt in januari."

"De commissie met arbeidsdeskundigen, economen en juristen werkt volledig onafhankelijk van de politiek, maar ik denk wel dat de rode lijn wordt hoe we de verschillen tussen de contractvormen kunnen verkleinen. Dat is in zekere zin ook in lijn met de Wab."

"Ik wil de kloof tussen vast en flex dichten. Als je door je oogharen naar de arbeidsmarkt kijkt, dan zie je dat de verschillen in de toekomst onhoudbaar zijn. Enerzijds zijn werknemers goed beschermd, anderzijds is er een grote groep mensen die van flex naar flex schieten. Die groep heeft geen zekerheid, geen scholing, krijgt moeilijk een hypotheek en heeft een slecht pensioen."

Minister Koolmees was deze week druk met de pensioenen. Hier krijgt hij een petitie om de rekenregels aan te passen, maar de bewindsman wil daar niets van weten. (Foto: Pro Shots)

Uw Wet arbeidsmarkt in balans is dus eigenlijk de grondverf?
"Ja. Zo zie ik het wel. De afgelopen jaren ging het over de instrumenten zoals de loondoorbetaling bij ziekte en het ontslagrecht. Maar we moeten fundamenteler kijken. De arbeidsmarkt is veranderd, loopbanen zijn veranderd, we leven en werken langer. Het oude stelsel past niet meer bij de moderne arbeidsmarkt."

"Mensen willen zekerheid, maar vinden het ook fijn om als zzp'er te werken. Het systeem moet voor alle soorten werknemers passend zijn."

Kunt u uittekenen hoe de ideale arbeidsmarkt er wat u betreft uitziet?
"Ik heb er wel ideeën over, maar ik wacht eerst totdat de commissie-Borstlap met een advies komt. Ik kan wel een klein tipje van de sluiter oplichten."

"De vraag is welke risico's we gezamenlijk willen dragen. Denk aan ziekte, werkloosheid en ouderdom. Een arbeidsongeschiktheidsverzekering en ziekteregeling zijn afhankelijk van het contract dat je hebt, daar moeten we meer eenheid in vinden. Die richting is wat mij betreft evident."

Ik hoor u sinds uw aantreden steeds hetzelfde zeggen over zzp'ers: een groep vindt de vrijheid prettig, maar veel anderen zijn gedwongen zelfstandig en lopen veel risico. Is er de afgelopen jaren niets veranderd onder uw bewind?
"Jawel. Althans, in mijn wereld. We zijn met een groot traject bezig. We concluderen dat dé zzp'er niet bestaat, maar we behandelen ze arbeidsrechtelijk en fiscaal wel hetzelfde."

“Sociale partners moeten niet in hun schuttersputjes blijven.”

"We zetten daarom vijf stappen: we beperken de zzp-aftrek om de fiscale verschillen te verkleinen, er komt een verplichte arbeidsongeschiktheidsverzekering, we willen een minimumtarief voor de onderkant, een vrijwaring voor de bovenkant en een zogenoemde webmodule voor de groep ertussenin."

Leiden deze stappen uiteindelijk naar de heilige graal?
"Dat geloof ik niet. Maar dit is wel noodzakelijk om op korte termijn helderheid te geven. Ik weet ook wel dat het een ingewikkelde discussie is die we al tien jaar voeren. Je hebt een fundamentele discussie nodig."

Die discussie wordt dus aangejaagd door de commissie-Borstlap. Daar mag uw opvolger mee verder.
"Nou, ik heb nog ambities hoor. De commissie komt in januari en de Tweede Kamerverkiezingen zijn pas in maart 2021. Mijn handen jeuken!"

U wilt voor die tijd al een begin maken?
"Ja. Ik weet niet of het qua wetgeving lukt, maar de richting is wel duidelijk."

Het zou dus best kunnen dat u uw eigen arbeidswet, de Wab, nog gaat vervangen?
"Het is meer voortborduren. De richting is dezelfde."

Zo'n commissie bestaat alleen uit deskundigen. Is dat wat u betreft ook de juiste manier om de arbeidsmarkt te veranderen?
"Ik vind het gezond en verstandig hoe er vanuit verschillende hoeken naar de discussie wordt gekeken. Ik heb veel contact met de polder, kijk maar naar de pensioenonderhandelingen."

"Maar bij mijn aantreden konden werkgevers en werknemers het niet eens worden over een groot akkoord. Dat konden ze de jaren ervoor ook al niet. Ik moedig ze tegelijkertijd aan om over de toekomstige arbeidsmarkt na te denken en in gesprek te gaan."

Maar de sociale partners zitten niet in de commissie-Borstlap.
"Dat is een bewuste keuze geweest. Juist door tien wetenschappers te vragen, wil ik een frisse blik op deze discussie krijgen. Maar de sociale partners hebben ook hun verantwoordelijkheid te nemen."

“Eerst was er wel argwaan. Wat doet die D66'er op Sociale Zaken?”

Die mogen straks tekenen bij het kruisje.
"Nou, ze moeten in ieder geval niet in hun schuttersputjes blijven zitten."

U zei, al dan niet gekscherend, dat de polder voor u als D66-minister het hol van de leeuw is. Voelt u dat nog steeds zo?
"Ik heb veel en intensief contact met de polder. In het begin was er wel argwaan. 'Wat doet die D66'er op Sociale Zaken?' Maar dat is nu wel weg, omdat we een aantal grote stappen met elkaar hebben gezet. Kijk naar het pensioenakkoord, het uitstellen van de pensioenkortingen deze week en de loondoorbetaling bij ziekte. Op al die punten werkten we samen."

"Iedereen heeft zijn eigen verantwoordelijkheid. Ik vind kritiek uit de polder ook niet erg, dat hoort erbij."