Bij voetbalwedstrijden zijn steeds minder agenten nodig. Toch zijn nog lang niet alle onruststokers van de tribunes verbannen, bleek zondag bij FC Den Bosch. Daar werd Excelsior-speler Ahmed Mendes Moreira racistisch bejegend door supporters. Wat is dé manier die ervoor zorgt dat supporters zich niet misdragen in een stadion?

Tientallen gewonden die bloedend een supportersvak verlaten nadat een bom vol met metalen stukjes midden in de menigte is ontploft. Schreeuwende voetbalfans die stoeltjes losrukken om deze vervolgens op het veld te gooien en treinen waarvan het interieur volledig is gesloopt.

In de jaren tachtig en negentig was dit beeld meer dan eens te zien in en rond Nederlandse voetbalstadions, maar die tijd is voorbij. Politie, Openbaar Ministerie (OM) en overheden hebben veel meer grip op hooligans en uit cijfers van de politie blijkt dat steeds minder agenten nodig zijn rond voetbalwedstrijden.

Hooligans vechten minder dan voorheen bij voetbalwedstrijden, maar doen dat op afspraak in afgelegen gebieden. "Die bosgevechten zorgen ervoor dat niet alleen de voetbalwereld verantwoordelijkheid moet nemen", zegt socioloog Rámon Spaaij, die op de Universiteit van Amsterdam onderzoek deed naar het gedrag van hooligans.

"Ook aan de racistische spreekkoren, waarin ook Zwarte Piet werd genoemd, zie je dat het een breder maatschappelijk probleem is", aldus Spaaij.

Vuurwerk op het veld tijdens de bekerfinale tussen Ajax en PEC Zwolle in 2014. (Foto: Pro Shots)

Pakkans is flink verhoogd

Rond voetbalwedstrijden kwamen vorig seizoen bijna vijfhonderd mensen in aanraking met de politie. Op een totaal van ruim achthonderd gespeelde wedstrijden is dat aantal niet schrikbarend hoog en vier jaar terug waren dat nog ruim 850 mensen.

Volgens Spaaij daalt het aantal aanhoudingen rondom voetbalwedstrijden al jaren doordat de pakkans flink is verhoogd.

"Er is veel meer cameratoezicht in stadions", aldus Spaaij. "Stel dat er iets op het veld wordt gegooid, kan er vanuit een controlekamer worden ingezoomd op de dader en een foto worden uitgedraaid. Samen met een club kan de dader dan worden gepakt en gestraft."

Cameratoezicht heeft een afschrikwekkende werking op "door de wol geverfde hooligans", zegt Spaaij. "Ze slaan alleen toe als ze denken ermee weg te komen."

"Gelegenheidstypes" schrik je volgens Spaaij niet af met cameratoezicht. En juist die gelegenheidstypes worden steeds vaker gearresteerd rond voetbalwedstrijden.

Steeds meer 'first-offenders' in het voetbal

In het seizoen 2014/2015 was bijna 80 procent van de mensen die in het voetbal in aanraking kwam met de politie een zogenoemde 'first-offender'. Vorig seizoen was dat gestegen naar 89 procent. Die first-offenders kunnen best een strafblad hebben, maar bij een voetbalwedstrijd zijn ze nooit in aanraking gekomen met de politie.

Spaaij woont tegenwoordig in Australië, maar groeide op in Den Haag. "Toen ADO nog in het Zuiderpark speelde, zag je hangjongeren die het wel interessant vonden om met stenen te gooien naar de bus van Ajax, als die wegreed. Daar zaten lang niet alleen maar voetbalsupporters tussen, maar ook gelegenheidtypes."

"Nadat ADO in 2007 in een nieuw stadion ging spelen (gelegen op een industrieterrein, red.), zag je dat veranderen", vervolgt Spaaij. "Het stadion ligt niet in een woonwijk, waar je allerlei in- en uitritjes hebt en dus makkelijker weg kan vluchten."

Ook Otto Adang, bijzonder hoogleraar Veiligheid en Collectief Gedrag aan de Rijksuniversiteit Groningen, ziet het verhuizen van clubs naar andere locaties als belangrijke oorzaak in de gedragsverandering van supporters. "Er is minder gelegenheid voor hooligans om zich te misdragen. En die zijn niet gek, ze kunnen dat goed inschatten."

De wedstrijd FC Den Bosch-Excelsior werd zondag tijdelijk stilgelegd vanwege racistische uitlatingen van de Den Bosch-aanhang. (Foto: Pro Shots)

Sociale controle door groot ons-kent-onsgehalte

Bij kleinere clubs, waaronder ADO Den Haag en FC Den Bosch, zorgt ook het "ons-kent-onsgehalte" voor een grote sociale controle, legt Spaaij uit. "Maar het maakt het aan de andere kant ook lastiger. Supporters kennen stewards en agenten ook en proberen bij hen informatie in te winnen en worden soms zelfs door supporters ter verantwoording geroepen."

Adang is het met Spaaij eens dat sociale controle ervoor kan zorgen dat hooligans zich niet meer welkom voelen in een stadion. "Gebeurtenissen als in Den Bosch zijn nooit helemaal te voorkomen, maar je moet als club en de mensen eromheen heel duidelijk maken: dit soort dingen past hier niet. Supporters zijn daar gevoelig voor. ADO Den Haag is daar een voorbeeld van."

Het nieuwe stadion van ADO Den Haag, dat de club in 2007 betrok. (Foto: Pro Shots)

'Lever maatwerk bij misdragingen'

En als een enkeling zich dan toch misdraagt, moet alleen diegene worden gestraft, vindt Adang. "Vroeger werden hele vakken behandeld als potentiële hooligans. Dan roep je de problemen over jezelf af. Er zitten duizenden mensen in een stadion en het overgrote deel zit daar om een voetbalwedstrijd te kijken. Die moet je niet behandelen als hele of halve hooligan. Je moet alleen streng zijn tegen wie grenzen overschrijdt en zorgen dat er consequenties aan verbonden zijn."

Spaaij ziet dat er vaak "bestuurlijke kramp" optreedt. "Dan wordt er bijvoorbeeld een combiregeling (uitsupporters mogen dan niet met eigen vervoer naar het stadion, red.) geregeld uit angst. Maar op die manier lijden de goeden onder de kwaadwillenden. Hoe meer maatwerk er is, hoe beter."

Door dat maatwerk én door veiligere stadions denkt Spaaij niet dat de situatie ooit weer zo wordt zoals in de jaren tachtig. "De groepen die in bossen op afspraak vechten, zijn kleinere groepen. Grotere aantallen heeft de politie snel in de gaten. Massale gevechten kunnen altijd ontstaan, maar dat zal zeker niet meer de regel zijn."