In de afgelopen twee weken hebben twaalf getuigen publiekelijk verklaringen afgelegd in het afzettingsonderzoek naar de Amerikaanse president Donald Trump. Er zitten nog flinke gaten in het verhaal dat de getuigen gezamenlijk vertelden, maar hun verklaringen onder ede schetsten wel een grotendeels samenhangend en onthutsend beeld.

Tijdens de hoorzittingen vertelden de getuigen, veelal carrièrediplomaten en -ambtenaren, over een schaduwbeleid ten aanzien van Oekraïne, waarvan de doelen haaks op het officiële diplomatieke beleid kwamen te staan.

Dat schaduwbeleid werd gestuurd door de persoonlijke advocaat van Trump, Rudy Giuliani. Andere centrale figuren waren EU-ambassadeur Gordon Sondland, een steenrijke hotelier en Trump-loyalist, toenmalig Oekraïne-gezant Kurt Volker en minister van Energie Rick Perry. Zij zijn bekend komen te staan als de three amigos.

Giuliani was actief in Oost-Europa om bewijs te vinden voor de theorie dat niet Rusland, maar Oekraïne achter inmenging in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 zat. Het zou hebben samengewerkt met de Democraten. De three amigos kregen opdracht hem bij te staan.

De Amerikaanse inlichtingendiensten leggen de verantwoordelijkheid voor de inmenging in 2016 volledig bij Moskou, dat Trump juist wilde helpen. "Het is een fictief verhaal, dat is verzonnen en verspreid door de Russische veiligheidsdiensten zelf", zei oud-topadviseur Fiona Hill afgelopen week over de Oekraïne-theorie.

'Ze hebben geprobeerd me neer te halen'

Trump en de aankomende Oekraïense president Volodymyr Zelensky spraken elkaar voor het eerst over de telefoon op 21 april.

Zelensky nodigde Trump uit om op 20 mei zijn inauguratie bij te wonen. Voor een onervaren hervormingsgezinde politicus, die een oorlog met pro-Russische rebellen had geërfd, zou dat een waardevolle steunbetuiging zijn. Trump stuurde Perry, Sondland en Volker.

De Amerikaanse president liet tijdens een vergadering op 23 mei blijken dat Zelensky hem niet had weten te charmeren, verklaarde Volker. "Oekraïne is een vreselijke plek, ze zijn allemaal corrupt, het zijn vreselijke mensen. Ze hebben geprobeerd me neer te halen", zei de president. "Er is niks veranderd. Praat met Rudy."

Rudy Giuliani werd door Trump naar Oekraïne gestuurd. (Foto: Getty)

Joe Biden en Oekraïne

Rudy Giuliani had zich vastgebeten in vragen over de man die de beste papieren heeft om Trumps grootste tegenstander tijdens de verkiezingen van volgend jaar te worden: Joe Biden. De Democraat hield zich als vicepresident onder Obama bezig met corruptiebestrijding in Oekraïne. De regering-Obama bevroor een miljard dollar aan economische hulp om een breed als corrupt beschouwde hoofdaanklager tot opstappen te dwingen.

Bidens zoon, Hunter, zat sinds 2014 in de raad van bestuur van het Oekraïense gasbedrijf Burisma. Dat werd sinds 2012 door Oekraïense aanklagers onderzocht op corruptie. De ontslagen aanklager plaatste dat onderzoek in de ijskast. Giuliani bekeek of de dunne zweem van belangenverstrengeling tot een wapen tegen zijn vader Joe kon worden gesmeed.

De Amerikaanse ambassadeur in Kiev, Marie Yovanovitch, was een obstakel op het pad van Trumps advocaat. Ze vertelde hoe een lastercampagne tegen haar werd gevolgd door haar abrupte ontslag in mei.

Yovanovitch werd op 25 juli nog genoemd in een tweede telefoongesprek tussen Trump en Zelensky. Ze was "slecht nieuws", zei Trump. Hij beloofde zijn Oekraïense tegenhanger: "Ze gaat nog wat dingen meemaken." De oud-ambassadeur zei zich daardoor bedreigd te voelen.

Trump riskeert afzetting als president: zo werkt de procedure
71
Trump riskeert afzetting als president: zo werkt de procedure

De klokkenluider en de quid pro quo

In hetzelfde telefoongesprek vroeg Trump Zelensky samen te werken met Giuliani en justitieminister William Barr om te onderzoeken of Joe Biden de Oekraïense procureur-generaal van Viktor Shokin had laten ontslaan om zijn zoon uit de wind te houden. "Rudy is heel goed op de hoogte van wat er speelt en is een heel capabele kerel", zei Trump.

Een van de Amerikaanse functionarissen die meeluisterden diende op 12 augustus een klokkenluidersklacht in over het verzoek aan een buitenlandse leider om een politieke rivaal van de president te onderzoeken. Die werd naar het Congres gestuurd en vormde de directe aanleiding voor het afzettingsonderzoek.

De vraag was of Trump zijn presidentiële bevoegdheden misbruikte om Oekraïne onder druk te zetten. Was er sprake van een quid pro quo ('voor wat, hoort wat')?

Bevroren militaire hulp

Ja, zeggen de getuigen van wie we in de afgelopen twee weken hoorden. De regering-Trump liet de Oekraïners weten dat een bezoek van hun president aan het Witte Huis pas kon plaatsvinden als Zelensky die aankondiging deed.

Dan is er nog het tweede mogelijke pressiemiddel: 391 miljoen dollar aan militaire hulp. Die zou begin dit jaar worden uitbetaald, maar werd zonder opgaaf van reden bevroren door het Witte Huis, kort voor het gesprek op 25 juli.

Nog geen 'smoking gun'

EU-ambassadeur Gordon Sondland paste zijn verklaring twee keer aan, nadat andere getuigen zijn woorden in twijfel trokken. Het kwam zijn betrouwbaarheid niet ten goede. Hij vormt tot nu toe ook de meest directe link naar de rol van Trump zelf in het schandaal.

Sondland en anderen werkten "op directe aanwijzing" van de president, en tegen hun zin, samen met Giuliani. Waar het Oekraïne aanging, leek die voor Trump te spreken, zegt Sondland. "Praat met Rudy", zei de president.

De verklaringen vormen gezamenlijk een grotendeels samenhangend relaas, dat niet flatteus is voor Trump. Indirect bewijs wijst op machtsmisbruik. Maar de smoking gun, een onomstotelijk bewijs van Trumps schuld dat de Republikeinen dwingt hem te laten vallen, lijken de Democraten niet te hebben gevonden.

EU-ambassadeur Gordon Sondland bij zijn verhoor in het Huis. (Foto: Pro Shots)

Republikeinen veroordelen 'showproces'

De Republikeinen zeggen dat veel van de belastende informatie uit tweede of derde hand komt. Daarbij moet wel worden opgemerkt dat het Witte Huis alle verzoeken om potentiële primaire getuigen te horen of documenten in te zien weigert.

Huidige en voormalige kabinetsleden, zoals minister Mike Pompeo van Buitenlandse Zaken en oud-nationale veiligheidsadviseur John Bolton, wisten volgens getuigen en documenten wat er speelde, maar vooralsnog weigeren zij te verschijnen als getuigen.

Tijdens de hoorzittingen wierpen de Republikeinen regelmatig een rookgordijn op. Zo was er een telefoongesprek met Trump, waarin Sondland hem vroeg wat hij precies van Oekraïne wilde. De president riep: "Ik wil niets! Ik wil geen quid pro quo!" Zie je wel, zeiden zijn verdedigers. Ze vermeldden niet dat het Witte Huis op de dag van het gesprek al wist dat een klokkenluidersklacht over precies zo'n quid pro quo op weg was naar de Democraten in het Congres.

De Republikeinen zetten het afzettingsonderzoek consequent weg als een showproces en stellen dat er geen enkel bewijs is dat de president zijn ambt misbruikte.

Afzetting nog steeds onwaarschijnlijk na hoorzittingen

De Democraten hebben besloten dat ze genoeg hebben gehoord om aanklachten tegen Trump op te stellen. Het Witte Huis via de rechter dwingen tot medewerking zou maanden in beslag nemen.

Hun meerderheid in het Huis van Afgevaardigden maakt het zo goed als zeker dat er een rechtszaak in de Senaat komt. Daar hebben de Republikeinen een meerderheid. Om de president af te zetten, moet twee derde van de senatoren hem veroordelen. Die uitkomst lijkt ook na de hoorzittingen niet waarschijnlijk.

De Democraten willen dat het proces in de Senaat begin volgend jaar wordt gehouden.