Politici die niet omkijken naar hun volk, extremisten, separatisten, nomaden in conflict met boeren, mensensmokkelaars en drugsbendes - ze zijn allemaal te vinden in de Sahel, de dorre rafelrand van de Sahara. De structurele problemen van de Afrikaanse regio zijn goed te zien in Noord-Kameroen, waar de jihadisten van Boko Haram weer aan invloed winnen.

Mora is de laatste veilige stad als je noordwaarts reist in Kameroen. Daarna rij je een oorlogszone binnen.

"Je gaat door een gebied waar Boko Haram zeer regelmatig aanslagen pleegt en mensen ontvoert, waar grote kuddes vee verdwijnen en oogsten worden gestolen of gewassen op het land worden platgebrand", zegt Tineke Ceelen, directeur van Stichting Vluchteling. Ze woonde jarenlang in het gebied en keerde er onlangs terug, samen met fotograaf Eddy van Wessel. "Ons werd verteld dat 80 tot 90 procent van alle vaste structuren in Amchide, een stad pal aan de Nigeriaanse grens, beschadigd of vernietigd is door het oorlogsgeweld: huizen, winkels, wegen, bruggen. Je ziet overal kogelgaten en granaatinslagen."

Honderdduizenden mensen zijn op de vlucht voor het geweld. Nigeriaanse vluchtelingen die naar Kameroen kwamen om aan Boko Haram te ontkomen ondervinden dat de terreurgroep grensoverschrijdend te werk gaat, terwijl Kameroeners elders in het noorden een veilig heenkomen proberen te vinden.

Ceelen: "De wegen zijn onverhard en tijdens de regentijd al snel onbegaanbaar. Maar Boko Haram komt op de bromfiets overal doorheen. Ze gaan op in de gemeenschap, en je weet dat er op ieder moment iets kan gebeuren. Dat maakt het voor het leger ontzettend ingewikkeld."

De Kameroense overheid heeft bovendien de handen vol aan een wrede burgeroorlog met Engelstalige separatisten in het noordwesten van het land.

Een ruïne in Amchide, Noord-Kameroen. Het overgrote merendeel van de gebouwen in de stad is beschadigd of vernietigd door oorlogsgeweld. (Foto: Eddy van Wessel, in opdracht van Stichting Vluchteling)

Welkomstcadeau's: een bromfiets en een glorieuze toekomst

Noord-Kameroen maakt deel uit van de Sahel, die zich dicht boven de evenaar uitstrekt over de volle lengte van Afrika. Het is de grensstreek tussen de Sahara en het tropische zuiden. Die loopt door een twintigtal landen, waaronder ook Nigeria, Mali, Burkina Faso, Tsjaad en Soedan. Grenzen zijn er vloeibaar, en buiten de grootstedelijke gebieden is de Sahel dunbevolkt en onherbergzaam.

"Je ziet de situatie in de Sahel zeker verslechteren", zegt Liesbeth van der Heide, veiligheids- en defensie-expert bij Instituut Clingendael en de Universiteit Leiden. Voor zover je over die regio kunt generaliseren, tenminste. "Er zijn een aantal structurele factoren die daar in de hele Sahel aan bijdragen, maar vaak zijn afzonderlijke conflicten vreselijk lokaal. Het is verbazingwekkend hoe snel die kunnen oplaaien."

Het conflict dat gepaard gaat met de opmars van Boko Haram in Noord-Kameroen valt inderdaad niet te verklaren vanuit religieuze of ideologische begrippen, beaamt Tineke Ceelen. Die staan op het tweede plan. Structurele problemen zorgen voor instabiliteit, die vervolgens wordt uitgebuit door extremisten en criminelen.

"Het komt voort uit pure, bittere armoede, uit jongeren die geen enkele toekomst voor zichzelf zien", zegt ze. "Met enig geluk hebben zij een basisopleiding genoten, maar konden ze geen vervolgopleiding financieren. Ze hebben geen baan, kunnen het zich niet veroorloven om te trouwen en hebben geen dagbesteding. Als Boko Haram langskomt en hen een bromfiets en een glorieuze toekomst belooft, dan weet je dat die jongeren zich massaal aansluiten."

De oudste erft, maar zijn acht broertjes dan?

De rekruteringspoel waarin gevist kan worden door groeperingen zoals Boko Haram en Al Qaeda, maar ook door mensensmokkelaars en andere criminelen, is groot. Meer dan 64 procent van de 150 miljoen inwoners van de Sahel is jonger dan 25 jaar. In Mali is dat zelfs 80 procent.

Met zulke hoge percentages jongeren in een van de economisch minst ontwikkelde regio's ter wereld voldoen traditionele modellen niet meer, zegt Van der Heide. "In een herdersfamilie neemt de oudste zoon het over van zijn vader. Maar zijn acht broertjes, wat gaan die doen? Ze kunnen naar de steden trekken, maar ook daar is er veel ongelijkheid en moet je vaak betalen om aan een baan te komen."

Jongeren hebben een beperkt aantal keuzes: aan de bedelstaf blijven, proberen naar Europa te komen of aan de slag gaan voor lokale groeperingen die kanonnenvoer nodig hebben en gouden bergen beloven.

Het risico op conflict in de Sahel wordt verder vergroot door een ander structureel probleem, zegt Van der Heide: klimaatverandering. Samen met gronderosie zorgt opwarming in rap tempo voor verwoestijning van de Sahel: de Sahara rukt met ruim 1,5 kilometer per jaar op. De hoeveelheid bruikbare grond, zij het voor landbouw of veeteelt, krimpt. "Daardoor zakken nomadische gemeenschappen in de regio af naar het zuiden. Dat veroorzaakt veel conflicten over land."

Vrouwen halen water in een vluchtelingenkamp in Noord-Kameroen. Zo'n vijfduizend kampbewoners zijn aangewezen op vier kranen. (Foto: Eddy van Wessel, i.o.v. Stichting Vluchteling)

Vier kranen voor vierduizend mensen

De situatie in het noorden van Kameroen illustreert hoe instabiliteit en geweld de bodem onder het bestaan van mensen wegslaan, en hoe weinig opties er dan overblijven. Tineke Ceelen bezocht een relatief klein kamp voor ontheemden bij de plaats Mora, niet ver van de grens met Nigeria. De vluchtelingen zijn veelal vrouwen en kinderen. Ze wonen in hutten van takken en versleten zeiltjes. "Ik vroeg een oude vrouw of het water haar hut binnenkwam als het regende. 'Ja, natuurlijk, alles staat blank', antwoordde ze. 'Ik houd dan een stuk plastic boven mijn hoofd en maak me zo klein mogelijk'.

De kinderen in het kamp gaan niet naar school, er is geen medische zorg, de voedselrantsoenen zijn te klein en vier kranen moeten de 3.700 tot 4.700 bewoners van water voorzien. Uitzicht op verbetering is er niet. Ceelen: "Vind jij het gek dat de jongens uit zo'n nederzetting zich aansluiten bij Boko Haram?"

Veiligheidsexpert Van der Heide denkt op haar beurt aan een ander land dat deel uitmaakt van de Sahel, Mali, waar ze veel veldwerk verricht. "Als ik daar was geboren, zou ik waarschijnlijk ook proberen op een vlotje de Middellandse Zee over te steken."