Terwijl het Sinterklaasjournaal van de publieke omroep dit jaar voor het eerst alleen pieten met roetvegen laat zien, introduceerde stichting De Nationale Sint deze week een alternatief journaal waarin wél zwarte pieten hun opwachting maken. Ook veel regionale zenders maken soortgelijke programma's met alleen zwarte knechten. Gelukkig raken kinderen niet snel in de war.

Het alternatieve sinterklaasjournaal De Staff van Sinterklaas, waarvan sinds maandag de eerste aflevering op YouTube te zien is, vertelt over drie zwarte pieten die hun pietendiploma moeten halen. De productie is gemaakt door De Nationale Sint, die vindt dat het voor kinderen verwarrend is dat bij de nationale intocht geen zwarte pieten meer te zien zijn.

Op diezelfde dag ging op de publieke omroep ook de nieuwe reeks van het Sinterklaasjournaal in première, voor het eerst met alleen roetveegpieten. In andere programma's variëren de pieten van schminkloos tot zwart of anders gekleurd.

De verschillende journaals hebben in elk geval één ding gemeen: ze zorgen ervoor dat het sinterklaasfeest extra beleving en "waarheid" meekrijgt voor de jonge kijkers, vertelt pedagoog Bas Levering. "Het feest bestaat bij de gratie van het feit dat we kinderen in de maling nemen. Want als het op televisie komt, dan is het waar."

Het Sinterklaasjournaal dat sinds 2001 wordt gemaakt door de NTR, al die jaren met Dieuwertje Blok als gezicht, redde volgens Levering bovendien het sinterklaasfeest. "Er is een periode geweest dat de Kerst oprukte en dat daar meer aandacht voor was, maar toen heeft het Sinterklaasjournaal via de kinderen het feest weer zijn positie teruggegeven."

Een scène uit De Staff van Sinterklaas. (Beeld: YouTube)

'Aan kleine verklaring hebben kinderen genoeg'

De laatste jaren speelt het programma van de NTR een belangrijke rol rond de uiterlijke verandering van Zwarte Piet. In 2014 werden voor het eerst pieten met roetvegen en ander gekleurde gezichten getoond, zoals een stroopwafelpatroon. Inmiddels zijn alle pieten in het dagelijkse journaal te zien met roetvegen, volgens omroep NTR "om de maatschappelijke ontwikkelingen in programma's te weerspiegelen".

Kinderen kunnen dus meerdere sinterklaasjournaals volgen en daarin verschillende soorten pieten zien. Dat lijkt misschien ongunstig voor hun sinterklaasbeleving, maar het goede nieuws is dat kinderen dit nauwelijks doorhebben.

"In het dagelijks leven zien kinderen ook verschillende soorten pieten en sinterklazen op verschillende plekken. Daar raken ze niet verward door, ook omdat hun ouders er een verklaring voor geven, bijvoorbeeld dat er één echte Sint en meerdere hulpsinterklazen zijn", vertelt mediapsycholoog Mischa Coster. "Dat willen die kinderen wel geloven, want ze weten niet beter. Aan een kleine, summiere verklaring hebben kinderen vaak genoeg."

De transitie van Zwarte Piet door de jaren heen
De transitie van Zwarte Piet door de jaren heen

'Discussie veel schadelijker dan verschillende pieten'

Het hangt ook af van de toon van het journaal, weet pedagoog Levering. "Als er wordt gezegd: in de rest van Nederland zie je geen zwarte pieten, maar hier wel, dan is dat voor kinderen begrijpelijker dan als hier niets over gezegd wordt. Het enige wat een negatief effect kan opleveren, is wanneer de discussie die zich afspeelt tussen volwassenen wordt uitgevochten over de hoofden van de kinderen. Dat is net zo wanneer ouders uit elkaar gaan: bij een scheiding zorgt de breuk op zich niet voor het verdriet, maar wel de ruzies die daaraan voorafgingen."

Als kinderen twee dingen zien die niet met met elkaar stroken - bijvoorbeeld wanneer ze Sinterklaas op televisie en kort daarna in het winkelcentrum zien - dan zijn er twee psychologische effecten die optreden, legt mediapsycholoog Coster uit. "Het eerste is zogeheten cognitieve dissonantie, een onaangename spanning die iemand voelt als hij twee tegenstrijdige dingen ervaart."

Er zijn dan twee dingen die het kind kan doen, legt hij uit. "Zijn of haar totale wereldbeeld aanpassen, dus bijvoorbeeld denken: de Sint bestaat toch niet. Óf een van de twee waarnemingen terzijde schuiven op basis van de verklaring die het kind gelooft, dus in dit geval de hulpsinterklazentheorie. Dat is meestal wat kinderen, maar ook volwassenen in andere situaties doen."

Een scène uit het Sinterklaasjournaal van de NTR dit jaar. (Beeld: NPO/NTR)

'Spannende gedachte als oom ook een piet is'

Het tweede psychologische aspect dat een rol speelt is confirmation bias, waarbij wij als mensen - kinderen in dit geval - meer openstaan voor informatie die ons wereldbeeld en onze gedachten ondersteunt dan voor tegenstrijdige info. "Je staat eerder open voor informatie die een plausibele uitleg is en bevestigt wat we al denken en weten", zegt Coster.

Met andere woorden: als kinderen ervan overtuigd zijn dat Sinterklaas echt is, dan nemen ze informatie die dat bevestigt gretig tot zich. "Het is natuurlijk onvermijdelijk dat dit wereldbeeld verandert, bijvoorbeeld als klasgenootjes roepen dat Sinterklaas niet bestaat. Dan ontstaat spanning in het 'toepassen' van de confirmation bias. Als ze naast de Sinterklaas-bestaat-niet-geruchten bijvoorbeeld ook meemaken dat de baard van Sinterklaas scheef zit, kan dat geloof uiteenvallen."

Maar kinderen zijn dus moeilijk van hun geloof te brengen. Zelfs niet wanneer ze in Zwarte Piet hun oom herkennen. "De confirmation bias is best wel sterk. Natuurlijk gaat er dan wel iets lopen in het hoofd, maar omdat kinderen de gedachte dat hun oom Piet speelt eigenlijk niet willen toelaten, en het eigenlijk ook wel een spannende gedachte voor hen is, is de kans heel groot dat ze toch in Sint en Piet blijven geloven."

Een roetveegpiet tijdens een sinterklaasoptocht. (Foto: BrunoPress)

Bij de volwassenen horen

Mochten kinderen wel in de war raken, dan adviseert Levering ouders om hun kinderen te vragen wat ze ervan vinden. "Als ze bang zijn, kun je ze geruststellen. En het is ook een leuke activiteit om samen naar het Sinterklaasjournaal te kijken."

Maar als een kind toch van zijn of haar geloof valt, dan is dat volgens Levering alleen maar natuurlijk en kan het weer iets extra's toevoegen aan de wereld van een kind. "Doorkrijgen dat er iets niet klopt, is ook een manier van groot worden. Als je als kind niet meer gelooft, dan hoor je direct bij 'de volwassenen', een ontzettend belangrijk gevoel. Eigenlijk is Sinterklaas een heel pedagogisch feest."