Het is dertig jaar geleden dat de Berlijnse Muur viel. We kijken daarom terug naar hoe die verrees, de Duitse hoofdstad 28 jaar lang verdeelde en uiteindelijk sneuvelde onder de hamers en beitels van euforische Berlijners.

Tank tegenover tank in de straten van Berlijn

Na de val van het naziregime in 1945 was Berlijn een kapotgeschoten ruïne. Duitsland werd opgedeeld in een Britse, Amerikaanse en Franse zone en een Sovjetzone. Dat gold ook voor de hoofdstad, die overigens geheel werd omringd door de Sovjetzone.

Al snel viel de raad waarin de deelnemende landen zouden overleggen over de Duitse bezette zones uit elkaar. Het Westen introduceerde de Duitse mark als vervanging van de Rijksmark, wat leidde tot hoge inflatie in Oost-Duitsland. Als reactie liet Sovjetleider Josef Stalin West-Berlijn tussen juni 1948 en mei 1949 hermetisch afsluiten van de rest van West-Duitsland. De stad kon alleen nog worden bevoorraad door de lucht.

West-Berlijners noemden de bevoorradingsvluchten Rosinenbomber (rozijnenbommenwerpers), omdat geallieerde soldaten doosjes van die zoetigheden neerlieten aan piepkleine parachutes, tot verrukking van Berlijnse kinderen.

Duitsland werd in 1949 formeel opgedeeld in de Bondsrepubliek Duitsland (BRD) en de Duitse Democratische Republiek (DDR).

Massale vlucht naar het Westen

Dankzij het Amerikaanse Marshallplan verliep het naoorlogse herstel in West-Duitsland voorspoedig. Het communistische regime zag dat Oost-Duitsland economisch achter begon te raken en zette meer vaart achter de omzetting naar een communistisch model. Dat leidde in 1953 tot een opstand, die hard werd neergeslagen door het Rode Leger.

De Oost-Duitse autoriteiten begonnen de 1.400 kilometer lange grens tussen Oost en West in 1954 af te sluiten om te voorkomen dat Oost-Duitsers het communistische regime ontvluchtten.

Tussen 1949 en 1961 verlieten ongeveer 3,5 miljoen mensen Oost-Duitsland via de grens - zo'n 20 procent van de gehele Oost-Duitse bevolking.

West-Berlijn bleef als democratische enclave in het socialistische Oost-Duitsland een zwak punt in de keten. De grens liep dwars door een dichtbevolkt gebied en kon niet makkelijk worden gecontroleerd.

In de nacht van 12 op 13 augustus 1961 sloten de Oost-Duitsers de Berlijnse grens met prikkeldraad en binnen twee weken waren de eerste barricades van betonblokken opgetrokken.

Poort naar niemandsland

Het bekendste historische bouwwerk van Berlijn, de Brandenburger Tor, had in de Koude Oorlog symbolische waarde: na de splitsing van Berlijn bevond de poort zich in het midden van het niemandsland tussen Oost en West.

Dat braakliggende gebied tussen de binnenste en buitenste ring van de Muur was ongeveer 100 meter breed en strekte zich uit over 148 kilometer. Het werd het toneel voor geslaagde en fataal mislukte ontsnappingspogingen en de niet te trotseren vlakte die ervoor zorgde dat familieleden aan weerszijden alleen naar elkaar konden zwaaien.

Met de rug naar de Muur

De 'eilandmentaliteit' in de westerse helft van de stad (en het ontbreken van verplichte sluitingstijden voor de horeca) maakte van West-Berlijn een vruchtbare voedingsbodem voor alternatieve subculturen. Artiesten en bands zoals David Bowie, Iggy Pop en Depeche Mode woonden er jarenlang en namen er enkele van hun beste albums op.

In de loop der jaren raakte de Muur aan de West-Berlijnse kant bedekt met graffiti. De meeste West-Berlijners zagen de scheidslijn op den duur als een normaal deel van het leven in de Duitse hoofdstad.

Aan de oostzijde werd niet vaak gepraat over het bestaan van West-Berlijn. De Muur heette in de taal van de Oost-Europese autoriteiten der Antifaschistische Schutzwall, de antifascistische beschermingsmuur.

Freiheit oder Tod: Over, onder en dwars door de Muur

De 19-jarige Oost-Duitse politieman Conrad Schumann springt op 15 augustus 1961 over de rol prikkeldraad die twee dagen eerder in de Bernauer Strasse was neergelegd als eerste barrière tussen het oosten en westen van Berlijn. © Getty Images
Een vrouw ontsnapt via een touw naar West-Berlijn vanuit een woning aan de Bernauer Strasse (1961). © Getty Images
Oost-Duitse grenswachten tillen het lichaam van de 18-jarige bouwvakker Peter Ferchter uit het niemandsland. Hij was even daarvoor door hen neergeschoten tijdens zijn vluchtpoging en lag lange tijd bloedend en schreeuwend om hulp tegen een barricade op enkele meters van Checkpoint Charlie. De grenswachten aan westerse zijde konden hem slechts wat verband toewerpen. Daarna moesten ze toekijken hoe hij stierf (1962). © Getty Images
Een 75-jarige Oost-Duitse wordt de ingang van Tunnel 57 in geholpen (1964). © Getty Images
Een Oost-Duitse moeder en haar dochter maken zich op om Tunnel 57 te betreden (1964). © Getty Images
Oost-Duitser Stanislaus Gefroerer verstopt zich door te gaan liggen in een bakwagen, vlak nadat hij met behulp van een ladder over de Muur klom. Gefroerer vreesde dat grenswachten hem hadden gezien (1965). © Getty Images
Een Oost-Duitse automonteur bracht een pantser aan op een bus en gebruikte het voertuig om de Muur te rammen, een kogelregen trotserend. Hij, zijn gezin en twee andere passagiers bereikten veilig het Westen. © Getty Images
Een meisje bekijkt foto's van mensen die omkwamen bij vluchtpogingen, deel van een expositie in de Bernauer Strasse ter gelegenheid van het 25-jarige jubileum van de Val (2014). © Getty Images

Sprong naar vrijheid

Niet iedereen had vrede met het vooruitzicht in een socialistische heilstaat te moeten leven, zelfs niet als die uitstekend werd beschermd tegen fascisten.

De negentienjarige Oost-Duitse politieman Conrad Schumann had al een paar keer op het prikkeldraad bij zijn post gestapt, 'om te controleren of het goed lag'.

"Kom eroverheen!" riepen West-Duitsers naar hem.

Op een onbewaakt moment waagde Schumann een sprong die iconisch zou worden. Eenmaal aan de andere kant, liet hij zijn machinepistool vallen en rende hij naar een West-Duits politiebusje. De jonge Mauerspringer werd de bekendste vluchteling van 1961.

Tussen dat jaar en 1989 vonden zeker 140 mensen de dood bij pogingen om vanuit Oost- naar West-Berlijn te komen. Ongeveer 5.000 mensen wisten succesvol te ontsnappen - 1.300 van hen waren Oost-Duitse grenswachters.

Bijzondere ontsnappingen uit Oost-Duitsland

  • Een trapezeartiest loopt over een ongebruikte stroomkabel op hoogte. Hij valt en breekt zijn beide armen - maar landt wel in West-Berlijn.
  • Twee echtparen bouwen een luchtballon van propaancilinders en beddengoed en weten zo te ontkomen met hun kinderen.
  • Een Oostenrijker die in Oost-Duitsland werkt, huurt een cabriolet, verwijdert de voorruit en laat lucht uit de banden lopen. Met zijn Oost-Duitse verloofde en haar moeder achterin rijdt hij onder een slagboom door West-Duitsland in.
  • Holger Bethke gebruikt pijl en boog om een kabel over de Muur te schieten. Zijn broer - die eerder was gevlucht - bindt de kabel vast in West-Duitsland, en Holger roetsjt op zijn nieuwe kabelbaan naar de vrijheid.
  • De gebroeders Bethke gaan terug voor de derde broer. Ze leren vliegen, schilderen rode sterren op twee ultralichte vliegtuigjes en trekken Oost-Duitse legeruniformen aan. De twee landen in Oost-Berlijn, pikken hun broer op en vliegen weer terug.
  • Twaalf Oost-Berlijnse ouderen graven een tunnel en ontsnappen met hun echtgenotes. "We wilden niet in Oost-Duitsland begraven worden", zegt een van hen. Hij is op dat moment 81 jaar oud.

Massademonstraties tegen de Muur

De uiteindelijke val van de Muur werd ingezet door revoluties in de buurlanden Polen en Hongarije, resultaat van de verzwakkende grip van de zieltogende Sovjet-Unie.

Steeds meer vluchtroutes openden zich: naar Oostenrijk via Hongarije, naar Hongarije via Tsjechoslowakije of de West-Duitse ambassade in de Tsjechische hoofdstad Praag.

Aanvankelijk probeerde de Oost-Duitse regering de vloed van vluchtelingen te stuiten, maar tienduizenden Oost-Duitsers gingen de straat op om daartegen te protesteren met vreedzame marsen. De maatschappelijke druk werd onhoudbaar.

'Naar mijn weten, meteen'

Günter Schabowski, de communistische partijbaas in Oost-Berlijn, kreeg op 9 november, vlak voor aanvang van de dagelijkse persconferentie, een briefje in zijn handen gedrukt. Daarop werd een tijdelijke aanpassing van de emigratieregels aangekondigd: Oost-Duitsers zouden voortaan makkelijker toestemming krijgen voor reizen naar het buitenland.

Schabowski vond het geen probleem ze openbaar te maken. Hij deed wat hij als voormalig Sovjetjournalist gewend was: hij las gewoon het briefje voor.

Een Westerse journalist vroeg echter wanneer de nieuwe regels zouden ingaan. Schabowski bleef een paar seconden stil en improviseerde toen een antwoord: "Naar mijn weten, meteen, zonder vertraging."

Een andere journalist vroeg of de regels ook betrekking hadden op vrij verkeer tussen Oost- en West-Berlijn. Schabowski keek opnieuw naar het briefje in zijn hand en kwam tot de ontdekking dat dit inderdaad het geval was. De partijbaas bevroor en probeerde de zaken hakkelend met elkaar te rijmen, maar het was al te laat.

Is de Berlijnse Muur gevallen dankzij de 'Knight Rider'?
247
Is de Berlijnse Muur gevallen dankzij de 'Knight Rider'?

Juichkreten, bloemen en bubbels

Die avond begaven duizenden Oost-Berlijners zich naar de zes grensovergangen in de Berlijnse Muur. De grenswachters probeerden de menigte tegen te houden, maar niemand wilde toestemming geven om dodelijk geweld te gebruiken.

Om 23.30 uur besloot Stasi-officier Harald Jäger de poorten van de grensovergang in de Bornholmer Strasse te openen. Oost-Berlijners stroomden West-Berlijn binnen, waar West-Berlijners hen opwachtten met juichkreten, bloemen en champagne. Voor de eerste keer in 28 jaar beklommen Duitse burgers de Muur, zonder angst voor kogels.

Zo werd 9 november 1989 de dag waarop de Berlijnse Muur viel. In de weken die volgden, begaven duizenden Berlijners zich met hamers en beitels naar de betonnen afzettingen om ze te ontmantelen. Een jaar later deed de Duitse regering hetzelfde, maar dan met bouwkranen en bulldozers.

Oost- en West-Duitsland werden op 3 oktober 1990, om middernacht, met elkaar herenigd.