Na twee boerenprotesten liet woensdag ook de bouwsector van zich horen met een protest op het Haagse Malieveld. Ook zij protesteerden tegen het stikstofbeleid, maar ook tegen de zogeheten PFAS-norm. Dat je ernstig ziek kunt worden van PFAS-stoffen is al jaren bekend, maar pas onlangs zijn regels over met PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) verontreinigde grond ingevoerd. Tegelijk is het bepalen van een veilige grens nog steeds een zoektocht.

Om verwarring te voorkomen: stikstof en PFAS (een specifieke verzameling stoffen) hebben niets met elkaar te maken, behalve dat ze voor de bouwsector een soortgelijk effect hebben; veel werk ligt stil.

Eerst heel kort het stikstofprobleem. Zolang er geen beleidsmaatregelen zijn doorgevoerd om de stikstofuitstoot te verlagen, worden geen vergunningen verleend voor nieuwe projecten waarbij onherroepelijk ook stikstof vrijkomt.

Dat het aandeel van de bouw daarin zeer gering is (minder dan 0,6 procent van de totale stikstofneerslag) maakt formeel niet uit. Zo betaalt deze sector voorlopig de prijs voor het uitblijven van een antwoord op de stikstofcrisis.

Lozen mag wel, verontreinigde grond verplaatsen niet


Dan de PFAS-norm, die vooral graaf- en baggerwerkzaamheden stillegt. Officieel heten ze poly- en perfluoralkylstoffen, een groep van meer dan zesduizend grotendeels onbekende chemische verbindingen. Toch zijn de eerste al in de jaren veertig ontworpen en heb je ze waarschijnlijk ook in je huis. Ze zitten bijvoorbeeld niet alleen in waterafstotende kleding en anti-aanbakpannen, maar ook in je tuin. Dat laatste komt doordat industriële PFAS-afvalproducten via het water en de lucht verspreid kunnen worden.

Afgelopen mei kreeg de Chemours-fabriek in Dordrecht nog toestemming van minister Cora van Nieuwenhuizen (Infrastructuur en Waterstaat) om jaarlijks 7 kilo PFAS-verbindingen te lozen in de rivier Merwede.

Twee maanden later kwam staatssecretaris Stientje van Veldhoven van hetzelfde ministerie met een maatregel die daar haaks op lijkt te staan. Deze PFAS-norm bepaalt dat grond per kilo niet meer dan 0,1 microgram van deze PFAS-stoffen mag bevatten. Ter vergelijking, 0,1 microgram past 70 miljard keer in de toegestane lozing bij Dordrecht.

PFAS hoopt op in lichaam en kan ziektes veroorzaken

Die nieuwe norm heeft een belangrijke reden. Bevolkingsonderzoek in de VS toont namelijk aan dat mensen die rond PFAS-fabrieken wonen hoge concentraties van deze stoffen opbouwen in hun lichaam en daar ernstig ziek van kunnen worden.

In de VS lopen diverse rechtszaken over de kwestie, zoals de zaak van brandweermensen die met PFAS-houdend blusschuim werken. In februari 2017 troffen de chemiebedrijven DuPont en Chemours een schikking van 671 miljoen dollar (bijna 602 miljoen euro), omdat omwonenden in 3.550 zaken claimden gezondheidsschade te hebben opgelopen. Precies een jaar later schikte technologieconcern 3M voor 850 miljoen dollar wegens met PFAS-vervuild drinkwater. Naar schatting zes miljoen Amerikanen drinken water met PFAS-niveaus die het Amerikaanse milieuagentschap onveilig acht.

De stoffen worden ook wel forever chemicals (eeuwige chemicaliën) genoemd. Het is een verwijzing naar de fluor-koolstofverbinding (F-C) die ze bevatten. De bijnaam duidt er ook op dat die stoffen vrijwel niet biologisch afbreekbaar zijn. PFAS-verbindingen blijven daardoor heel lang bestaan en kunnen in de lichamen van mensen en dieren ophopen.

Grote zoektocht naar de veilige grens

Het is dus begrijpelijk dat er regulering nodig is. Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) kreeg van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat de opdracht zogenoemde risicogrenzen voor mens en natuur te berekenen. Op 4 maart kwam het antwoord van het RIVM.

Daaruit bleek dat de risicogrenzen van de verschillende stoffen flink uiteenlopen. Ook maakt het uit welke bodemfunctie grond heeft. Zo zijn risico's in landbouwgrond groter dan in stedelijk gebied. Ook meldde het RIVM dat nog veel onduidelijk is over de verplaatsing van de stoffen via de bodem en water. De strengste risicogrens geldt voor de stoffen PFOS en GenX in de landbouw en natuur: 3 microgram per kilo grond.

De nieuw ingevoerde norm van 0,1 microgram is dus dertig keer zo streng. Om dat te begrijpen, moeten we nog even terug naar het RIVM-advies. Het instituut stelde dat vervolgonderzoek nodig is om de risicogrenzen beter te bepalen. Daarbij deed het RIVM de volgende aanbeveling: "Voor de korte termijn dient ingezet te worden op een tijdelijk kader dat zoveel mogelijk verspreiding van grond en bagger uit gebieden met hogere concentraties naar gebieden met lagere concentraties voorkomt."

Zolang onduidelijk is hoe giftig de stoffen precies zijn, moet verspreiding dus worden voorkomen. Maar zonder officieel vastgestelde veilige grenzen mag grond met deze giftige stoffen volgens de wet überhaupt niet worden verspreid. En daarom was de staatssecretaris genoodzaakt de detectiegrens te hanteren: een concentratie van 0,1 microgram per kilo grond is de laagste waarde die nog kan worden opgespoord. Daaronder bestaat PFAS niet, maar daarboven is er officieel sprake van gifgrond.

Bouwers niet voornaamste veroorzakers, maar betalen wel de prijs

Voor de bouwers lijkt het erg op stikstof: andere sectoren zijn de voornaamste veroorzakers, maar voorlopig betalen zij de prijs. En alhoewel die norm tijdelijk is en de staatssecretaris geen alternatief had, is het hanteren van de uiterste detectiegrens - vergeleken met de risicoberekeningen van het RIVM - wel zeer streng te noemen.

De kans is groot dat de grond in jouw tuin dan ook niet meer op de schop mag. Maar, zo waarschuwt het RIVM, er is echt meer onderzoek nodig voor we kunnen zeggen welke PFAS-concentratie in Nederlandse grond inmiddels 'normaal' is.

Staatssecretaris van Veldhoven heeft het RIVM opgeroepen zo snel als mogelijk de achtergrondwaarden en een veilige grens te bepalen. Die moet de huidige PFAS-norm uiterlijk 1 december vervangen. De bouwsector zegt daar niet op te kunnen wachten.