De hoogste bestuursrechter zette een streep door het Nederlandse stikstofbeleid. Het advies: minder dieren rond beschermde natuurgebieden. Maar boeren zijn juist trots op hun innovatieve vleesproduct dat de hele wereld over gaat, en willen niets weten van forse inkrimping van de veestapel. De vraag is hoe nu verder.

Van klein ongenoegen of lokaal protest vanuit de landbouw is al lang geen sprake meer. Boeren zijn woest op de vele overheidsmaatregelen en de suggestie dat de veestapel gehalveerd kan worden om zo aan de stikstofuitspraak van de Raad van State tegemoet te komen.

Minder dieren betekent minder inkomsten. Dan kan behoorlijk aantikken in een sector die vorig jaar in totaal goed was voor 90 miljard euro. De vleesindustrie was goed voor ruim 8 miljard euro.

Drie kwart van het Nederlandse vee gaat na de slacht richting buitenland. Maar waarom exporteert een klein land als Nederland eigenlijk zoveel vlees?

“Ridicuul om nationalistisch sausje over voedsel te gieten”
Dé van de Riet, woordvoerder werkgeversorganisatie vleesindustrie

Kun je überhaupt wel spreken van export?

"Nederland is heel efficiënt in de productie", antwoordt Petra Berkhout, landbouweconoom bij de Wageningen University. Ze vraagt zich af of je het überhaupt allemaal export moet noemen, aangezien het overgrote deel terechtkomt binnen een straal van 400 kilometer in Duitsland, België en Frankrijk. "Waar trek je de grens? Die landen zijn allemaal lid van de Europese Unie. De kern is de vrije markt", zegt Berkhout.

Dé van de Riet, woordvoerder van werkgeversorganisatie COV, noemt eveneens het hoge niveau van de sector als verklaring dat Nederland zoveel vlees exporteert.

"Het vakmanschap van de boer, de kennis van instituten zoals de internationaal geroemde Wageningen University en onze overheid met onderzoeksgelden vormen de driehoek waardoor Nederland tot de agrarische wereldtop behoort."

Daarbij hoort de export bij de sector, vindt Van de Riet. "Voedsel is wereldhandel. Het is ridicuul om daar een nationalistisch sausje overheen te gieten. Bovendien zijn er veel vlees- en bijproducten die naar het buitenland gaan. Neuzen, oren en poten vinden gretig aftrek in Azië. Bloed, huid en botten hebben ook verre, nuttige bestemmingen. Je hebt export nodig om winstgevend te zijn."

Boeren kwamen op 16 oktober voor een tweede keer massaal naar Den Haag om hun ongenoegen te uiten. (Foto: Pro Shots)

'We betalen enorme prijs voor verliesgevende sector'

Toch ziet niet iedereen het belang van de vleesexport. Johan Vollenbroek, voorzitter van Mobilisation for the Environment (MOB), is zeer kritisch op deze bedrijfstak. "De intensieve veehouderij kost ons geld en de werkgelegenheid is ook beperkt. We betalen een enorme prijs voor een verliesgevende sector."

Vollenbroek baseert zich op een vorig jaar gepubliceerd onderzoek van TNO. De varkenshouderij levert Nederland 2,7 miljard op, maar de maatschappelijke kosten door de belasting van natuur en milieu komen uit op 4 miljard euro. "Het is daarmee in feite een dure hobby."

Vollenbroek voert al bijna 25 jaar een juridische strijd tegen de overheid en het bedrijfsleven in verschillende milieurechtszaken. Het was onder meer MOB die het stikstofbeleid van de overheid tot aan de Raad van State met succes aanvocht, waardoor het hele land nu op zijn kop staat.

“Varkenshouderij is in feite een dure hobby”
Johan Vollenbroek, voorzitter Mobilisation for the Environment

Landbouwbeleid met als motto 'Nooit meer honger'

Even terug in de tijd. Want hoe is die veestapel zo gegroeid? Je komt dan al snel uit bij de Nederlander Sicco Mansholt. Hij was in de jaren zestig medevormgever van het Europese landbouwbeleid. Omdat hij de Tweede Wereldoorlog had meegemaakt, was zijn levensmotto: 'Nooit meer honger'. Europa moest zelfvoorzienend worden in de voedselproductie.

In de jaren daarop werden in de Europese landbouwsector de prijzen kunstmatig hoog gehouden om de voedselproductie te stimuleren. Daar kwam pas in de jaren tachtig deels een einde aan.

Intussen groeide de veestapel. Nederland telt momenteel zo'n 3,7 miljoen runderen, 12,2 miljoen varkens en 97 miljoen kippen met de daaruit voortvloeiende problemen zoals het mestoverschot in de jaren tachtig en de stikstofuitstoot van nu tot gevolg. Kun je dat de boeren of de overheid verwijten?

"Het is een combinatie", zegt Berkhout. "In de jaren tachtig kwam de overheid met beleid tegen het mestprobleem. Het werd een stapeling van maatregelen waardoor het ingewikkeld en fraudegevoelig werd. Met de wijsheid van nu kun je zeggen dat het beleid niet streng genoeg was."

"Aan de andere kant hebben boeren gebruikgemaakt van de mogelijkheden die zij kregen. Het zijn natuurlijk ook ondernemers." De landbouweconoom trekt een vergelijking met het fileprobleem. "Ligt dat aan de overheid die te weinig wegen bouwt of aan de automobilist die de weg op gaat?"

Boeren hebben hun trekkers geparkeerd op het Malieveld tijdens het eerste massaprotest op 1 oktober. (Foto: Pro Shots)

'Boeren zijn de oorzaak, maar hebben geen schuld'

Voor Vollenbroek is de schuldvraag wel helder. "De boeren zijn de belangrijkste oorzaak, maar hebben geen schuld. Daarvoor moet je bij de overheid zijn. Met name het CDA, van oudsher de plattelandspartij die voor het grootste deel het landbouwbeleid van de afgelopen vijftig jaar voerde, en de daaraan gekoppelde lobby van LTO."

Ondertussen zitten we wel met een te hoge stikstoferfenis, zegt Vollenbroek. Desondanks is hij geen voorstander van een halvering van de veestapel. "De stikstofuitstoot moet wél worden gehalveerd. De boeren moeten zelf uitzoeken hoe ze dat willen doen."

De oplossing ligt volgens Vollenbroek deels in natuurlijk verloop. Hij maakt een snelle rekensom. "Er stoppen ongeveer vijf boeren per dag. Als je die niet vervangt, scheelt dat ongeveer 3 procent stikstofuitstoot per jaar. Over tien jaar zit je dus al op 30 procent."

“Iedereen verschuilt zich achter de grote rug van Johan Remkes”
Vollenbroek

Twijfel over vrijwilligheid, laaghangend fruit is al weg

Of dat allemaal op basis van vrijwilligheid kan, betwijfelt Vollenbroek, net als enkele juristen onlangs tijdens een hoorzitting in de Tweede Kamer.

"Iedereen verschuilt zich achter de grote rug van Johan Remkes (voorzitter van de adviescommissie, red.) die beweert dat gedwongen sluiting niet nodig is. Politici die zeggen dat je dit probleem op basis van vrijwilligheid kunt oplossen, zijn niet eerlijk."

Ook met enkel innovatie krijg je de benodigde stikstofreductie in de landbouw niet voor elkaar. Vollenbroek: "Het laag hangend fruit is al weg."

Wat Van de Riet van brancheorganisatie COV betreft, gaat de politiek eerst terug naar de tekentafel. Net als veel boeren heeft hij twijfels over de rekenmodellen van het RIVM waarmee de stikstofuitstoot wordt gemeten, ondanks dat de methode internationaal beoordeeld en gevalideerd is.

Eerst moet het probleem precies in kaart worden gebracht en eventuele problemen moeten vooral met innovatie worden opgelost. "Het is maar de vraag of de veestapel moet krimpen."

'Wanneer valt de keten om bij krimp?'

Berkhout van de Wageningen University denkt dat je er niet aan ontkomt om het aantal dieren in Nederland "met enkele procenten" te verlagen, waarbij je goed moet kijken naar wat het doel is. "Op een blauwe maandag de veestapel halveren, is niet de manier."

Het is volgens haar moeilijk te bepalen bij welk exportniveau de vergaarde kennis verloren gaat. "Wanneer valt de keten om bij krimp? Je hebt een bepaalde basis nodig voor innovatie, maar wat de kritieke ondergrens is, weten we niet."

De precieze uitwerking van de stikstofmaatregelen wordt in mei volgend jaar verwacht als Remkes opnieuw met een advies komt.

Het is de vraag of de boeren zo lang kunnen wachten. "Ondernemers schreeuwen om een oplossing. Zij hebben geen pauzestand", zegt Van de Riet.

Ook voor Vollenbroek hoeft het niet zo lang te duren. Hij heeft alvast een aanbod voor de landbouwsector en de overheid.

"Als we kunnen afspreken dat de stikstofuitstoot van de landbouw met 50 procent wordt gereduceerd, met resultaatverplichtingen en tussendoelen, dan zijn wij bereid onze huidige en eventueel nieuwe procedures te stoppen."