De Britse premier Boris Johnson presenteerde woensdag de voorstellen van zijn kabinet voor een nieuwe uittredingsovereenkomst met de EU. De reacties in Brussel waren lauw te noemen en de deadline nadert snel. Waar staat het Brexit-proces nu en wat kunnen we komende weken verwachten?

Er was toch al zo'n uittredingsakkoord?

Dat klopt. De voorganger van Johnson, Theresa May, sloot in november vorig jaar een deal met Brussel om de 'echtscheiding' te regelen. Er werden afspraken gemaakt over, onder meer, de volgende zaken.

  • De rechten van EU-burgers in het VK en Britse burgers in de EU na de Brexit
  • Afwikkeling van de Britse financiële verplichtingen aan de EU (ter waarde van zo'n 44 miljard euro)
  • Een zogeheten backstopregeling voor de Ierse grens

May kreeg haar deal niet door het Lagerhuis. Ze probeerde het drie keer, maar liep telkens opnieuw een blauwtje en werd eind maart gedwongen uitstel aan te vragen in Brussel.

Veel Brexit-voorstanders binnen haar eigen partij vonden het onaanvaardbaar dat het VK de backstopregeling niet eenzijdig kon opzeggen, waarmee het op dat front afhankelijk zou blijven van de EU. De oerconservatieve Noord-Ierse Democratic Unionist Party (DUP) kon het op haar beurt niet verteren dat Noord-Ierland na de Brexit een andere status zou krijgen dan de rest van het VK.

De Ierse backstop, wat was dat ook alweer precies?

Het Goedevrijdagakkoord maakte in 1998 een einde aan de gewelddadige Troubles tussen pro-Britse unionisten en pro-Ierse republikeinen in Noord-Ierland. Zij gingen de macht delen in een regioparlement en de grens tussen Noord-Ierland en Ierland werd gedemilitariseerd en opengesteld.

Sindsdien is er vrede, maar die geldt wel als kwetsbaar. Zowel het VK als de EU wil daarom voorkomen dat er na de Brexit een harde grens ontstaat op het Ierse eiland. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan, want die grens wordt dan ook de nieuwe buitengrens van de EU. Brussel wil onder meer voorkomen dat het een walhalla voor smokkelaars wordt.

Een uitgebreid vrijhandelsakkoord met de Britten kan dat ondervangen, maar er was niet genoeg tijd om dat vóór de Brexit rond te krijgen. Onderhandelingen over zo'n akkoord kunnen jaren duren.

Daarom werd er een tussenoplossing bedacht: de backstop, feitelijk een verzekeringspolis. Die hield in dat Noord-Ierland zich na de Brexit aan de EU-regels zou blijven houden. Pas als er een definitieve oplossing voor de grens was bedacht, zouden het VK en de EU gezamenlijk besluiten die backstopregeling stop te zetten.

Hoe staat Mays opvolger Johnson tegenover de Brexit?

Hij hanteert in principe hetzelfde standpunt als May: het Britse volk heeft in 2016 op democratische wijze gekozen voor de Brexit en die moet daarom worden afgeleverd. De Britse premier voert wel een hardere retoriek dan zijn voorganger: het VK zal op 31 oktober uit de EU stappen, deal of geen deal, was zijn mantra van de afgelopen maanden.

Johnson zegt wel de voorkeur te geven aan een uittreding mét deal. Hij heeft de andere Europese leiders ervan weten te overtuigen dat die wens oprecht is.

Om zijn onderhandelingspositie met de EU te versterken, probeerde Johnson het parlement in september eerder met herfstreces te sturen dan gebruikelijk is. De premier beweerde dat hij die stap alleen zette om zichzelf en zijn kabinet meer tijd te geven de beleidsagenda voor de komende jaren voor te bereiden, maar dat werd door weinigen geloofd.

Order! Order! Dat was toch die week vol drama in het Britse parlement afgelopen zomer?

Inderdaad. Vlak voordat het vervroegde reces begon, verloor de regering-Johnson haar al zeer zuinige parlementaire meerderheid. De oppositie en 21 rebellen binnen de Conservatieve Partij namen een wetsvoorstel aan, de wet-Benn, die verbiedt dat het VK op 31 oktober zonder deal uit de EU klapt - tenzij het parlement daar expliciet toestemming voor geeft.

Johnson reageerde ongenadig hard op die ontwikkelingen in het Lagerhuis: hij gooide de Conservatieve rebellen, onder wie enkele prominenten, subiet uit de partij. Hij noemt de wet-Benn 'de akte van overgave' en stelt dat het parlement zijn onderhandelingspositie ten opzichte van de EU heeft ondermijnd.

Uiteindelijk besloot het Brits Hooggerechtshof dat de premier zijn boekje te buiten was gegaan met de verruimde opschorting, en mochten de parlementariërs weer aantreden.

"De opschorting heeft veel kwaad bloed gezet", zegt Rem Korteweg, EU-deskundige van Instituut Clingendael. "Het is nog te vroeg om te constateren dat Johnson heeft gefaald in zijn opzet, maar dat hij moeite zal hebben om wat voor deal dan ook door het parlement te loodsen, is duidelijk."

Welke wijzigingen van de uittredingsovereenkomst heeft Johnson voorgesteld?

Zijn voorstellen hebben vooral betrekking op de Ierse backstop.

  • Noord-Ierland stapt na een korte transitieperiode in 2021 samen met de rest van het VK uit de Europese douane-unie
  • Het blijft wel in de Europese interne markt en zal zich houden aan EU-wetgeving voor goederen
  • Er komen zo weinig mogelijk fysieke douanechecks op en nabij de grens. Technologie moet ervoor zorgen dat de checks die wel nodig zijn elders en voornamelijk elektronisch kunnen plaatsvinden
  • Het Noord-Ierse parlement mag elke vier jaar besluiten of de regeling in stand blijft

Wat vindt de EU van die plannen?

"Interessant genoeg zit er best wat speling in de reacties van de Europese Commissie (EC), Brexit-onderhandelaar Michel Barnier, Ierland en de Brexit-stuurgroep in het Europees Parlement (EP)", zegt Korteweg. "De Commissie staat erin zoals de meeste lidstaten - op Ierland na - dat doen: afhoudend, maar zeker niet afwijzend."

De EC is zich ervan bewust dat Johnson probeert de EU de zwartepiet toe te spelen. Tijdens een nieuwe verkiezingscampagne kan hij dan aanvoeren dat hij het oprecht heeft geprobeerd, maar van alle kanten werd tegengewerkt.

“Dit plan geeft in feite een veto aan de Noord-Ierse DUP. Er is geen enkele garantie dat die na vier jaar niet de hakken in het zand zet en zegt: 'Deze regeling moet van tafel'”
Rem Korteweg, EU-deskundige bij Instituut Clingendael

"Ierland is veel resoluter," zegt Korteweg. Voor de Ieren gaan Johnsons voorstellen, ironisch genoeg, voorbij een aantal harde grenzen." Dit plan geeft in feite een veto aan de Noord-Ierse DUP. Er is geen enkele garantie dat die na vier jaar niet de hakken in het zand zet en zegt: 'Deze regeling moet van tafel'. Zij krijgen nu de sleutels van de backstop."

EU-president Donald Tusk verklaarde de EU solidair met de Ieren, en het Britse onderhandelingsteam slaagde er vrijdag niet in de andere kant van de tafel ervan te overtuigen dat er genoeg was om in het weekend over door te praten.

Niet iedereen was aanvankelijk zo behoedzaam diplomatiek. De Brexit-stuurgroep in het Europees Parlement (EP) omschreef de voorstellen van de Britse premier donderdag in een eerste reactie al als 'niet eens in de buurt van acceptabel'. Korteweg: "Dat was eigenlijk de ongezouten reactie, zoals die volgens mij ook in de achterhoofden in de Commissie en de Europese Raad zat, maar daar niet kon worden uitgesproken, omdat ze de deur niet wilden dichtgooien."

Aan het einde van de week werd steeds duidelijker dat het salvo van de parlementaire stuurgroep de meningen in Brussel aardig weerspiegelde.

De Britten "moeten hun standpunten fundamenteel aanpassen", zei EU-hoofdonderhandelaar Michel Barnier. Maandag wordt er verder gepraat.

Waarom wordt de rol die Johnson voor het Noord-Ierse parlement wil in Dublin beschouwd als problematisch?

Wat weinig vertrouwen wekt, is het feit dat er in het Noord-Ierse parlementsgebouw Stormont in Belfast al bijna drie jaar geen regering zetelt, nadat de samenwerking tussen de DUP en het republikeinse Sinn Féin stukliep op schandalen en geruzie.

Korteweg: "Dat elke vier jaar wordt bekeken of de voorgestelde regeling van Johnson de steun van het Noord-Ierse volk heeft, klinkt leuk en aardig, maar Stormont komt daar vanwege de clash tussen de DUP en Sinn Féin niet uit."

Sailliant is ook dat de DUP in 1998 de enige Noord-Ierse partij was die het Goedevrijdagakkoord afwees. Dat die partij nu een beslissende stem kan krijgen over de regeling die de vredesovereenkomst moet beschermen, wil er in Dublin maar moeilijk in.

DUP-leider Arlene Foster (midden) staat de pers te woord bij het Noord-Ierse parlementsgebouw Stormont in Belfast. De Britse regio op het Ierse eiland heeft sinds januari 2017 geen regering, nadat de unionistische DUP en het republikeinse Sinn Féin met elkaar braken. (Foto: Reuters)

Hoe zit het met de tijd die nog rest? 31 oktober komt steeds dichterbij.

Als er nog een overeenkomst moet komen, is de top van de Europese Raad (ER) op 17 en 18 oktober het laatst mogelijke moment om dat rond te krijgen.

"En eigenlijk is 11 oktober daarvoor de deadline", zegt Korteweg. "Voorstellen die in de ER worden ingebracht, worden altijd voorbereid. Ze moeten door het ambtelijk apparaat heen en daar moet men de tijd voor kunnen nemen. Het is een kansloze opgave om te verwachten dat er, op basis van dit plan van Johnson, binnen twee weken een akkoord ligt."

Dat klinkt niet bemoedigend. Wat gebeurt er als de tijd op is?

Dat is de hamvraag. Wat gaat Johnson dan doen? Het parlement heeft hem wettelijk verplicht uitstel aan te vragen als een 'no deal' dreigt, maar het is onduidelijk of de premier zich daaraan zal houden of zal proberen de wet-Benn te omzeilen.

Johnson zei afgelopen donderdag nog in het parlement onder geen beding uitstel te zullen aanvragen, maar in documenten die door de regering werden ingebracht bij het Schots Hooggerechtshof bleek een dag later dat de Britse premier dat wél zal doen als er op 19 oktober nog geen deal is. Die tegenstrijdigheid is nog niet opgeklaard door Downing Street.

“Het is een kansloze opgave om te verwachten dat er, op basis van dit plan van Johnson, binnen twee weken een akkoord ligt.”
Rem Korteweg, EU-deskundige bij Instituut Clingendael

"Het verhaal van de Brexit tot nu toe is: als je een deadline stelt, wordt dat een soort rode lap waar mensen zich op gaan richten. Dat wordt bijna altijd een mislukking", zegt Korteweg. "Johnson heeft gedacht: ik zorg ervoor dat het een binaire keuze wordt. Ik doe er alles aan om een 'no deal-Brexit' zo acceptabel mogelijk te maken en zorg dat mijn akkoord het enige alternatief is. Het Britse parlement stak daar een stokje voor."

De EU weet ook dat er meer smaken zijn dan 'mijn deal' en 'geen deal'. Er kan worden verlengd, en nieuwe verkiezingen kunnen de verhoudingen veranderen. Korteweg: "De EU is daardoor niet bereid nu heel grote concessies te doen. Aan de andere kant laat Brussel zien dat er best nog wel wat te onderhandelen valt."